حدیث دربارهباب در بيان مؤمن و علامات و صفات او

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُوذَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام، قَالَ:«صَلّى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالنَّاسِ الصُّبْحَ بِالْعِرَاقِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ وَعَظَهُمْ، فَبَكى وَأَبْكَاهُمْ مِنْ خَوْفِ اللّهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَا وَاللّهِ، لَقَدْ عَهِدْتُ أَقْوَاماً عَلى عَهْدِ خَلِيلِي رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، وَ إِنَّهُمْ لَيُصْبِحُونَ وَيُمْسُونَ شُعْثا غُبْرا خُمْصا، بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ كَرُكَبِ الْمِعْزى، يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدا وَقِيَاما، يُرَاوِحُونَ بَيْنَ أَقْدَامِهِمْ وَجِبَاهِهِمْ، يُنَاجُونَ رَبَّهُمْ، وَيَسْأَلُونَهُ فَكَاكَ رِقَابِهِمْ مِنَ النَّارِ، وَاللّهِ لَقَدْ رَأَيْتُهُمْ مَعَ هذَا وَهُمْ خَائِفُونَ مُشْفِقُونَ».

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از حسن بن محبوب، از عبداللّه بن سنان، از معروف بن خَرَّبوُذ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود:«اميرالمؤمنين ـ صلوات اللّه عليه ـ در عراق نماز صبح را با مردم به جا آورد، و چون از نماز فارغ شد، ايشان را موعظه و نصيحت كرد و از ترس خدا خود گريست و ايشان را گريانيد. بعد از آن فرمود: بدانيد به خدا سوگند كه در زمان خليل خود، رسول خدا صلى الله عليه و آله، گروهى چند را ديدم، و حال آنكه ايشان صبح و شام مى كردند ژوليده و غبارآلوده و شكم هاى ايشان به پشت چسبيده بود و در ميان چشم هاى ايشان پينه ها بود چون زانوهاى بز، و شب را به روز مى آوردند از براى رضاى پروردگار خويش، سجده كنندگان و ايستادگان. به اين طور در ميان پاى ها و پيشانى هاى خود مراوحه مى كردند كه گاهى بر پا ايستاده بودند به عبادت و خواندن آن چه در نماز شب در حال قيام در كار است و پيشانى را راحت مى دارند، و گاهى سجده مى كردند و پاى ها را به آسايش مى انداختند ۱. و با پروردگار خويش مناجات مى كردند و از آن جنابِ مالك رقاب سؤال مى كردند كه گردن هاى ايشان را از بند بندگى آتش آزاد كند و ايشان را از آن نجات دهد. و به خدا سوگند كه با اين حال، ايشان را ديدم كه ترسان بودند و نهايت ترس داشتند».

۱.و اصل مراوحه گاهى اين كار كردن است و گاهى آن كار، و به معناى گاهى بدين پاى ايستادن و گاهى بدان پاى ايستادن نيز مى باشد. (مترجم)

کلیدواژه‌ها 5 کتاب ایمان و کفر باب در بیان مومن و علامات و صفات او

احادیث دیگر این موضوع

محمد بن جعفر، از محمد بن اسماعيل، از عبداللّه بن زاهر، از حسن بن يحيى، از قثم بن ابوقتاده حرّانى ـ، از عبداللّه بن يونس از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«مردى كه او را همام مى گفتند و بسيار عبادت مى نمود و به غايت پاكيزه بود و در عبادت نهايت سعى و كوشش داشت، به سوى اميرالمؤمنين عليه السلام برخاست و آن حضرت خطبه مى فرمود. پس عرض كرد كه: يا اميرالمؤمنين! صفت مؤمن را از براى ما شرح و بيان كن، به طريقى كه گويا ما به سوى او نظر مى كنيم و به چشم خويش او را مى بينيم. حضرت عليه السلام فرمود كه: اى همام! آنكه مؤمن است در حقيقت، صاحب زيركى و عقل و نظافت است. شاديش در رويش نمايان، و اندوهش در دلش پنهان. سينه اش از هر چيزى وسيع تر، و نفسش از هر چيزى وضيع تر. منع مى كند از هر چه نيست و نابود باشد، و ترغيب مى نمايد بر هر چه نيكو و محمود باشد. كينه ندارد و بدخواهى نمى كند و برنمى جهد و دشنام نمى دهد، و عيب و زشتى مردمان نجويد، و سخن بدى در حقّ ايشان نگويد. رفعت و بزرگى را ناخوش دارد، و سُمعه و آوازه را خوش ندارد. اندوه گذشته و آينده اش دراز و دور، و خاموشى و سكوتش در غايت كثرت و وفور. صاحبْ وقارى است ذاكر، و شكيبايى ورزنده و شاكر. به فكر خويش اندوهناك، و به فقر خويش فرحناك است. در طبع و منشش آسانى و سهولت است، و در طبيعت و آفرينشش نرمى، نه خشونت. وفايش استوار و محكم، و اذيّت و آزارش به مردم كم. بر كسى دروغ نمى بندد، و پرده حرمت كسى را پاره نمى كند. اگر بخندد، دهان از هم ندرد، و اگر خشم گيرد، سبكى و بى عقلى نكند. خنديدنش تبسّم و پرسيدنش تعلّم، و بازگشتش در پرسيدن، مقصود از آن تفهّم و فهميدن است. علم و حلمش فراوان و بزرگوار، و رحمت و رقّت قلبش بسيار و بى شمار. بخل نمى ورزد و در كارها نمى شتابد. دلتنگ نمى شود و به افراط شادى نمى كند. ميل [به ناحق] نمى كند در حكم خويش، و ستم نمى نمايد در علم خويش. نفس ناطقه اش از سنگ هموارِ سخت، سخت تر، و كوشش و سعى اش در عبادت از عسل شيرين تر. نه حريصى است كه پيوسته در تب و تاب باشد، و نه بى صبرى است كه هميشه اوقات بى تاب باشد. درشتى نمى كند و لاف نمى زند و از خود چيزى نمى نمايد كه چنان نباشد، و فرو نرود به دقّت در آن چه محتاج به آن نباشد. منازعه و خصومتش زيبا. مراجعه و بازگشتش خوب و رعنا. از عدل و راستى نگذرد اگر غضب كند، و از رفق و نرمى دست برندارد اگر طلب كند. بى باكانه خود را در چيزى نيفكند، و رسوايى و تجبّر و گردنكشى نكند. محبّتش خالى از گرد و غبار، و عهد و پيمانش محكم و استوار. به عقدى كه بست وفا مى نمايد، و به ناخنِ بى وفايى گره آن را نمى گشايد. مهربانى است بخشنده، و بردبارى است فرومايه بى نام و نشان. سخن بى مصرف و زياد از او نايد؛ چه هرگز چيزى نگويد، مگر آن چه به كار او آيد. از خداى عز و جل خشنود و در مقام رضامندى، و با هوا و هوس خويش در محلّ خلاف و نارضامندى است. بر آنكه از او پست تر باشد درشتى نكند. در آن چه به كارش نيايد فرو نرود. دين اسلام را يارى كننده، و بدى را از مؤمنان نگاه دارنده، مسلمانان را كهفى است كه به او پناه برند، و در جميع حوادثات و بليّات در پناه او روند. ستايش مردمان گوش او را ندرد، و طمع از ايشان به دلش گزندى نرساند و مجروح نكند. بازى و بازى كردن، حكمش را نگرداند، و جاهلِ نادان بر علمش اطّلاع به هم نرساند. بسيار گويد در آن چه بايد، و بسيار كند در آن چه شايد. دانا است و آگاه. هوشيار در گاه و بى گاه. سخنش ناسزا نباشد، و عقلش سبك نباشد. پيوسته پيوند مى دهد بى آنكه درشتى كند. و هميشه بخشش مى كند بى آنكه از حد درگذرد. فريفته نمى شود و بى وفايى نمى كند. و از پى اثرى نمى رود و بر بشرى ستم نمى كند. به آفريدگان خدا مهربان، و در زمين كار كن و شتابان است. ضعيفِ ناتوان را يارى مى دهد، و ستمديده بيچاره را فريادرسى مى كند. پرده كسى را نمى درد، و رازى را بروز نمى دهد. بسيار زحمت مى كشد. هيچ شكايت نمى كند. اگر خير و خوبى بيند، آن را ياد نمايد، و اگر به چشم خويش بدى را ببيند، آن را بپوشاند. زشتى و عيب را بسى مى پوشد، و در حفظ الغيب هر كسى مى كوشد. و از سُرسُر درآمدن [لغزش و سُرخوردن] مردمان مى گذرد، و لغزش و خطا را مى آمرزد و درمى گذرد. بر هيچ خيرخواهى اطّلاع به هم نرساند كه آن را وا گذارد، و پاره اى از جور و ستم را ترك نكند تا آن را به اصلاح آورد. امينى است معتمد و محلّ اعتبار، و مهربانى است محكم و استوار. پرهيزگار پاكيزه، و پاكى است پسنديده. عذر و بهانه را از هر بنده پذيرد، و به نيكى ياد كند و بر كسى خُرده نگيرد. و به مردمان گمان نيك برد، و نفس خويش را بر عيب متّهم كند. در راه خدا دوستى مى كند با دانشمندى و علم، و در راه خدا آشتى مى برد با هوشيارى و عزم. شادى يا اندوه، او را از جا به در نبرد، و خرّمى و نشاط، او را سبك و بى وقار نكند. دانا را به ياد آورد و پند دهد، و نادان را بياموزد و تعليم دهد. هيچ سختى به جهت او انتظار نكشند يعنى: آزارى از او نبينند.، و هيچ بدى و گزندى براى او نترسند. هر سعى اى در نزد [و ديده]او از سعى اش خالص تر، و هر نفسى در نزد او از نفسش صالح تر است. دانا است به عيب خويش، و مشغول است به اندوه خويش. به غير حضرت پروردگار خويش غير واثق، و تنهايى است يگانه و غمگين [يا مجرّد از علايق] بنا به اختلاف نسخه هاى كافى.. دوستى مى كند در راه خدا، و جهاد مى كند در راه خدا، تا آنكه خشنودى آن جناب را پيروى كند، و از براى خود به [دست]خود از كسى انتقام نكشد. و در خشم پروردگار خويش مودّت ندارد،(چه در جايى كه رضاى او نباشد اصلاً محبّت ندارد). با اهل فقر و درويشى همنشين، و با صاحبان صدق و راستى دوستى گزين است. با خداوندان حقّ، مُوازِر [=پشتيبان]و يكديگر را ياور و ناصرند. غريب دور از وطن را ياور، و يتيم بى پدر را پدر است. شوهرى است از براى بيوه زنان، و به صاحبان درويشى به غايت مهربان. و مردم از براى دفع هر ناخوشى به او اميد دارند، و از براى دفع هر سختى و شدّتى به او اميد دارند. گشاده روئى است خوش طبع و شادمان، نه ترش رو است و نه جوياى خبر مردمان. سختى يعنى: انسان محكم و استوارى است. است كه خشم خورنده است، و مع ذلك نرم نرم خنده زننده. فكرش در غايت دقّت، و پرهيزش در نهايت عظمت. هرگز خسَّت و بخل نكند، و اگر بر او بخل شود صبر كند. عاقل بود و به اين سبب حيا ورزيد، و قناعت نمود و صاحب نوا گرديد. شرمش بر خواهشش بلند شود، و دوستيش بر حسدش غالب گردد، و عفوى كه دارد بر كينه اش برترى جويد، نه آنكه با كسى طريق انتقام و تلافى پويد. گويا نمى شود به غير صواب، و نمى پوشد، مگر ميانه باب يعنى: ميانه روى و لباس معمولى.. رفتنش فروتنى (و خداوند خشوع) است، و براى پروردگارش به طاعتش در خضوع، خشنود است از او در همه حالاتى كه دارد؛ يعنى خواه او را مقضىّ المراد يعنى: حاجت روا. و خواه ناكام بدارد. نيّتش خالص و محض طاعت و تقرّب به حضرت حَبيب، و اعمالى كه از او سر مى زند در آن نه غشّ است و نه فريب. نظرش در هر چيزى پند و عبرت، و خاموشى اش انديشه و سخنش حكمت. با هر كسى در مقام خيرخواهى و نصيحت است، و صاحب بذل و بخشش با برادرى و اخوّت. در نهان و آشكار خيرخواهى كند، و از برادر دينى خويش دورى نكند. در حقّ او گفتارى نگويد كه غيبت باشد، و با او كردارى نكند كه مكر و حيلت باشد. خشم نگيرد بر آن چه از او فوت گرديده، و اندوهناك نشود بر آن چه به او رسيده. و آن چه را كه اميد داشتن آن روا نباشد، اميد ندارد، و در سختى سستى نكند و در سستى به سر درنرود و شكر گذارد. علم را به بردبارى آميزد، و عقل را به شكيبايى درآويزد. او را بينى كه كاهلى از او دور است، و هميشه خرّم و شادان و مسرور. آرزويش نزديك و لغزشش قليل، و مرگ خويش را متوقّع و منتظر رحيل است. دلش فروافتاده و ترسنده، و پروردگار خويش را يادكننده. نفسش قناعت نموده و جهل را از خود ربوده. امرش سهل و آسان، و اندوهناك است به جهت گناهان. شهوت و خواهشش مرده، و خشم خويش را فرو خورده. خلقش پاك و بى غش و روشن و لطيف، و همسايه اش از او ايمن و تكبّرش ضعيف. قانع است به آن چه خدا از برايش مقدّر فرموده، و صبرش محكم يا آن را مبيّن و آشكار نموده مترجم احتمال داده كه در متن عربى به جاى «متينا»، «مبينا» باشد. و از اين رو هر دو احتمال را ترجم كرده است.. امر و كارش استوار، و ذكر و يادش بسيار. با مردم آميزد تا عالم شود، و خاموش نشيند كه سالم شود. و سؤال مى نمايد از براى فهميدن، و تجارت مى كند از براى سود ديدن. سكوت نمى كند [و گوش نمى سپارد] براى خير كه به آن فخر و ناز كند، و سخن نمى گويد كه به آن بر غير خويش گردن دراز كند. نفسش از او در رنج و مشقّت، و مردم از او در خوشى و استراحت اند. به جهت آخرتش بر نفس خويش زحمت نهاده، و همه مردمان را از خود آسايش و راحت داده. اگر بر او ستم شود شكيبايى ورزد و صبر كند، تا آنكه خدا كسى باشد كه از برايش انتقام كشد. دوريش از آنكه از او دورى گزيده دشمنى و نزاهت، و نزديكيش با آنكه به او نزديك شده نرمى و رحمت است. و چنان نيست كه دورى اش تكبّر و بزرگى كردن باشد، و نزديكيش خدعه و مكر و به زبان فريب دادن باشد؛ بلكه اقتدا مى كند به كسانى كه پيش از او بوده اند از خوبان، و او پيشواى آنانى است كه بعد از او خواهند بود از نيكان». راوى مى گويد كه: چون همام اين كلام معجز نظام را از امام عليه السلام شنيد، فرياد بركشيد و آواز سختى داد و بعد از صيحه زدن بى هوش افتاد. پس اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «به خدا سوگند مى خورم كه هر آينه بر همام از اين حالت مى ترسيدم». و فرمود كه: «موعظه هاى بليغه و پندهاى به دل رسيده، به اهل خود كه قابليّت دارد همچنين مى كند كه او را بى هوش مى سازد و بر زمين مى زند» پس گوينده اى به آن حضرت عرض نمود كه: يا اميرالمؤمنين! حال تو چيست و چه بود؟ (يعنى تو را چه مى شود كه در تو عمل نمى كند؟) حضرت فرمود: «به درستى كه هر كس را وقتى است كه از او درنگذرد، و هر يك را سببى است كه از او تجاوز نكند. و چون اَمْر بر اين منوال است، پس آهسته باش و باز مگرد به سوى اين نوع سخنان دلخراش، و غير از اين نيست كه شيطان پليد اين سخن را بر زبانت دميد».

على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن محبوب، از جميل بن صالح، از عبداللّه بن غالب، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«سزاوار است مؤمن را كه در او هشت خصلت باشد.» تا آخر آن چه در باب بعد از باب نسبت اسلام گذشت.

ابوعلى اشعرى، از محمد بن عبدالجبّار، از ابن فضّال، از منصور بن يونس، از ابوحمزه، از حضرت على بن الحسين عليهماالسلام روايت كرده است كه فرمود:«مؤمن خاموش مى شود كه سلامت يابد، و سخن مى گويد كه غنيمت بيند. امانَت خود را به دوستان حقيقى خويش خبر ندهد، و شهادت خود را از دشمنان خويش كتمان نكند و نپوشد. و به جهت ريا چيزى را از خوبى به جا نياورد، و از روى حيا آن را ترك نكند و وا نگذارد. اگر او را به پاكى ياد كنند و ثنا گويند بترسد از آن چه مى گويند، و از خدا طلب آمرزش كند براى آن چه نمى دانند. و گفتار آنكه او را نشناخته او را گول نزند. و از احصا و ضبط آن چه آن را به عمل آورده مى ترسد».

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از بعضى از آنان كه او را روايت كرده اند و آن را مرفوع ساخته به سوى امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود:«مؤمن را قوّت و توانايى است در دين. و هوشيارى و آگاهى است با نرمى. و ايمان است با يقين. و حرص است در دانشمندى و خرّمى. و نشاط است در هدايت. و نيكى است در استقامت. و علم است در بردبارى. و زيركى است در مدارايى. و سخاوت است در حقّ. و راستى و ميانه روى است در بى نيازى. و نيك حالى است در حاجتمندى. و عفو و گذشت است در حال قدرت. و طاعت خدا است در نصيحت. و باز ايستادن است در شهوت. و پارسايى است در رغبت. و حرص است در جهاد. و نماز است در حال شغل. و صبر و شكيبايى است در شدّت. و در امورى كه موجب اضطراب و بى آرامى است آرميده است. و در ناخوشى ها صابر. و در وسعت و فراخى شاكر است. و غيبت نمى كند و تكبّر ندارد و رحِم را قطع نمى نمايد، و چنان نيست كه سست يا بدخو يا درشت باشد. و چشمش بر او پيشى نگيرد، و شكمش او را رسوا نكند، و فرجش بر او غالب نشود، و بر مردمان حسد نبرد. او را سرزنش مى كنند و او سرزنش نمى كند. و اسراف نمى كند. و مظلوم را يارى مى دهد. و بر گدا و بيچاره رحم مى كند. نفسش از او در رنج و زحمت و مردم از او در راحتند. در عزّت دنيا رغبت نمى كند و از ذلّت آن بى تابى نمى كند. مردمان را قصدى است كه رو به آن آورده اند و او را قصدى است كه او را مشغول ساخته. در حكمش شكستى و در رأيش وهن و سستى و در دينش تلفى ديده نمى شود. راه راست مى نمايد هر كه را با او مشورت كند. و يارى مى كند هر كه او را يارى كند. و از فحش و سخن زشت و جهالت ترسد».

از او، از بعضى از اصحاب ما روايت است كه آن را مرفوع ساخته، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام كه فرمود:«اميرالمؤمنين به مجلسى گذشت كه جماعتى از قريش در آن حاضر بودند. و گروهى را ديد كه جامه هاى سفيد پوشيده، رنگ هاى صاف و روشن دارند و بسيار مى خندند، و به سوى هر كه به ايشان مى گذرد، به انگشتان خويش اشاره مى كنند. بعد از آن به مجلسى گذشت كه گروهى از اوس و خزرج در آن بودند؛ پس ديد كه گروهى چندند كه بدن هاى ايشان كهنه و گردن هاى ايشان باريك و رنگ هاى ايشان زرد شده و در سخن گفتن فروتنى مى كنند؛ پس على عليه السلام از اين امر تعجّب كرد و به رسول خدا صلى الله عليه و آله داخل شد و عرض كرد كه: پدر و مادرم فداى تو باد! من به مجلسى از آن فلان گذشتم و قصّه ايشان را شرح كرد. و به مجلسى از اوس و خزرج گذشتم و حال ايشان را وصف نمود. بعد از آن عرض كرد كه: همه مؤمن اند؛ پس مرا خبر ده يا رسول اللّه به صفت مؤمن. رسول خدا صلى الله عليه و آله زمانى سر به زير انداخت، بعد از آن سر خود را بلند كرد و فرمود كه: بيست خصلت در مؤمن است كه اگر آن خصلت ها در او نباشد، ايمانش كامل نيست. يا على! به درستى كه از جمله اخلاق و صفات مؤمنان آن است كه به نماز جماعت حاضر مى شوند، و به سوى دادن زكات مى شتابند، و گدا را طعام مى دهند، و دست بر سر يتيمان مى كشند، و جامه هاى كهنه خويش را پاك و پاكيزه مى گردانند، و لنگ ها بر ميان مى بندند؛ يعنى در عبادت دامن بر ميان مى زنند و مردانه عبادت مى كنند. آنان كه اگر خبر دهند دروغ نگويند، و اگر وعده دهند خلف آن نكنند، و اگر كسى ايشان را امين دارد خيانت ننمايند، و اگر سخن كنند راست گويند. در شب راهب و مشغول عبادت اند و در روز شيران بيشه شجاعت. در روز روزه اند و در شب به عبادت ايستاده اند. هيچ همسايه اى را نرنجانند و همسايه اى به سبب ايشان بر رنجش نيايد. آنان كه رفتن ايشان بر روى زمين به هموارى يا عين خوارى است، و گام هاى ايشان به سوى خانه هاى بيوه زنان جارى، و مى روند در پس جنازه مردگان. خدا قرار دهد ما و شما را از پرهيزگاران».

على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از قاسم بن عروه، از ابوالعبّاس روايت كرده است كه گفت: امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه:«هر كه نيكى او را شاد كند و بدى او را برنجاند و ناخوش دارد، مؤمن است».

محمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از محمد بن حسن بن علّان، از ابواسحاق خراسانى، از عمرو بن جميع عبدى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«شيعيان ما آنانند كه رنگ هاى ايشان شكسته و گونه هاى روى ايشان گشته، و كسانى كه پژمرده و كاهيده و لاغر و نزار گرديده اند. آنان كه چون ظلمت شب ايشان را فرو گيرد و بپوشاند، با حزن و اندوه رو به او آورند».

على بن ابراهيم، از پدرش، از حمّاد بن عيسى، از ابراهيم بن عمر يمانى، از مردى، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«شيعيان ما اهل هدايت اند و اهل تقوى و اهل خير و اهل ايمان و اهل فتح و فيروزى».