حدیث دربارهباب در بيان فى ء و انفال و تفسير خمس و حدود آن و آنچه خمس در آن واجب است

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ يَزِيدَ، قَالَ:كَتَبْتُ: جُعِلْتُ لَكَ الْفِدَاءَ، تُعَلِّمُنِي مَا الْفَائِدَةُ؟ وَ مَا حَدُّهَا؟ رَأْيَكَ ـ أَبْقَاكَ اللّهُ تَعَالى ـ أَنْ تَمُنَّ عَلَيَّ بِبَيَانِ ذلِكَ لِكَيْـلَا أَكُونَ مُقِيماً عَلى حَرَامٍ، لَا صَـلَاةَ لِي وَ لَا صَوْمَ. فَكَتَبَ: «الْفَائِدَةُ مِمَّا يُفِيدُ إِلَيْكَ فِي تِجَارَةٍ مِنْ رِبْحِهَا وَ حَرْثٍ بَعْدَ الْغَرَامِ أَوْ جَائِزَةٍ».
چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن عيسى بن يزيد كه گفت:نوشتم كه: فداى تو گردم، مرا تعليم مى دهى كه فايده اى كه خمس در آن واجب است، چه چيز است و اندازه آن چيست؟ خدا تو را باقى بدارد، آيا صلاح تو هست كه بر من به بيان آن منّت گذارى؟ تا آن كه بر حرام نمانده باشم در حالى كه نماز و روزه من درست نباشد. در جواب نوشت كه: «فايده از هر چيزى است كه به تو رسد و عايد گردد در باب تجارت و خريد و فروش از سود و انتفاع آن و در كشت كردن و كسب كردن بعد از وضع آنچه ادا كردن آن واجب باشد، يا جايزه» (يعنى: صله و بخشش كه به اين كس رسد).

احادیث دیگر این موضوع

۸
على بن ابراهيم، از پدرش، از حمّاد بن عيسى، از ابراهيم بن عمر يمانى، از ابان بن ابى عيّاش، از سليم بن قيس روايت كرده است كه گفت: شنيديم از امير المؤمنين عليه السلام كه مى فرمود:«به خدا سوگند كه ماييم آن كه خدا از ذى القربى قصد فرموده و آنان كه خدا ايشان را به خود و پيغمبر خود عليه السلام پيوسته و قرين نموده و فرموده كه: «ما أفاءَ اللّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أهْلِ الْقُرى فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذى الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكينِ» حشر، 7.؛ يعنى: آنچه باز گردانيد خدا بر پيغمبر خود از اموال و املاك مردم دهات، پس از براى خداست و از براى رسول و از براى خداوند خويشى نسبت به حضرت رسول و از براى يتيمان و بيچارگان كه بر قوت سال قادر نباشند». و حضرت فرمود كه: «يعنى: يتيمان و بيچارگان از ما بخصوص و خدا از براى ما در صدقه ـ كه زكات است ـ حصّه اى قرار نداده؛ از براى آن كه خدا پيغمبر خود را گرامى داشته و ما را اكرام فرموده از آن كه چرك هاى آنچه را كه در دست مردمان است، به ما بخوراند».
على بن ابراهيم بن هاشم، از پدرش، از حمّاد بن عيسى، از بعضى از اصحاب ما، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«خمس، از پنج چيز داده مى شود: از غنيمت ها و غوّاصى كردن كه به آب فرو روند و مرواريد و غير آن بيرون آورند و از گنج ها و مال ها كه دفن كرده باشند و از معدن ها و نمكزار، كه خمس از هر يك از اين اقسام، گرفته مى شود و از براى اين كه خدا خمس را از برايش قرار داده، قرار مى دهند. و چهار خمس آن خمس، تقسيم مى شود در ميان آن كه بر تحصيل آن جنگ كرده و صاحب آن و خمس تقسيم مى شود در ميان آنان كه خدا آن را از براى ايشان قرار داده بر شش حصّه: يك حصّه از براى خداست، و يك حصّه از براى رسول خدا صلى الله عليه و آله، و يك حصّه از براى خداوندان خويشى نسبت به رسول، و يك حصّه از براى يتيمان، و يك حصّه از براى بيچارگان، و يك حصّه از براى رهگذريان. پس حصّه خدا و حصّه رسول خدا از براى صاحبان امر امامت و خلافت است بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله از روى ارث، و سه حصّه از براى اوست: دو حصّه از روى وراثت و يك حصّه كه قسمت شده از براى او از جانب خدا. و همه نصف اصل خمس، از براى اوست و نصف باقى مانده خمس در ميان اهل بيت آن حضرت تقسيم مى شود. پس يك حصّه از براى يتيمان ايشان است، و يك حصّه از براى بيچارگان ايشان، و يك حصّه از براى رهگذريان ايشان كه در ميان ايشان به طريقى كه در كتاب خدا و سنّت پيغمبر است، تقسيم مى شود؛ آنچه در عرض سال، به آن بى نياز باشند و احتياج نداشته باشند، و اگر از ايشان چيزى زياد باشد، آن زيادتى مال والى امام است و اگر ناتوان باشد (يا از قدر بى نيازى ايشان كم آيد، بر والى واجب است كه از پيش خود، بر ايشان انفاق كند؛ به قدر آنچه به آن بى نياز شوند. و جز اين نيست كه بر او واجب گرديده كه متحمّل اخراجات ايشان شود و به كارگزارى ايشان قيام نمايد؛ زيرا كه آنچه از ايشان زياد مى آيد، مال اوست. و جز اين نيست كه خدا همين خمس را بخصوص از براى ايشان قرار داده نه از براى بيچارگان از ساير مردمان، و رهگذرى ايشان، تا آن كه عوض باشد از براى ايشان از زكات هاى مردمان، به جهت دور كردن از صفت زشت، كه خدا ايشان را از آن دور فرموده به جهت خويشى ايشان با رسول خدا صلى الله عليه و آله و نوازشى از جانب خدا كه ايشان را از چرك هاى دست مردم دور گردانيده. پس از براى ايشان بخصوص از نزد خود چيزى قرار داده كه ايشان را به سبب آن بى نياز گرداند، از آن كه ايشان را در موضع خوارى و درويشى قرار دهد. و باكى نيست به صدقات بعضى از ايشان بر بعضى. و اين گروه كه خدا خمس را از براى ايشان قرار داده، خويشان پيغمبراند كه خدا ايشان را ذكر فرموده و فرموده است كه: «وَ أنْذِرْ عَشيرَتَكَ اْلأَقْرَبينَ» شعرا، 214. (يعنى: و بترسان خويشان نزديك خويش را) و ايشان خود پسران عبدالمطّلب اند خواه پسران ايشان باشد و خواه دختر و كسى از اهل خانه هاى قريش و از عرب در ايشان داخل نيست، و هيچ يك از مواليان و آزاد شدگان ايشان، در باب اين خمس در ايشان داخل نيست، و از ايشان محسوب نمى شود و صدقات و زكات مردم از براى مواليان بنى هاشم حلال است، و ايشان و ساير مردمان برابرند. و هر كه مادرش از بنى هاشم و پدرش از ساير قريش غير از بنى هاشم باشد، صدقات مردم از برايش حلال است و از خمس چيزى از براى او نيست؛ زيرا كه خدا مى فرمايد: «ادْعُوهُمِْلآبائِهِمْ» احزاب، 5. (يعنى: بخوانيد و نسبت دهيد فرزندان را به سوى پدران ايشان) و مال برگزيده از براى امام است و از براى اوست كه برگزيده اين مال ها را فرا گيرد، چون كنيز خوشگل و اسب خوش رفتار و جامه و مايحتاج خانه، به آنچه دوست دارد، يا خواهش آن به هم رساند، و همه اينها براى اوست، پيش از قسمت و پيش از بيرون كردن خمس. و او را مى رسد كه به اين مال همه رخنه هاى آنچه را كه بر او فرود مى آيد، ببندد، مانند عطا كردن فرقه اى كه دل هاى ايشان را الفت مى دهد بر دين اسلام و غير آن، از آنچه بر او وارد مى شود. پس اگر بعد از آن چيزى باقى بماند، خمس را از آن بيرون مى كند و در ميانه اهل آن قسمت مى نمايد و باقى را بر آن كه متوجّه آن بوده، قسمت مى فرمايد. و اگر بعد از بستن رخنه هاى وارداتى كه بر او وارد شده، چيزى باقى نماند، از براى ايشان هيچ نيست. و چيزى از زمين ها از براى آن كه جنگ كرده، نيست. و نه آنچه بر آن غالب شده باشند، مگر آنچه لشكر بر آن دست يافته و گرداگرد آن را فرو گرفته باشند. و باديه نشينان را از قسمت چيزى نيست. و هر چند كه همراه والى جنگ كنند؛ زيرا كه رسول خدا صلى الله عليه و آله با باديه نشينان مصالحه كرد كه ايشان را در خانه هاى خويش وا گذارد و از آن مهاجرت نكنند بر اين شرط كه اگر لشكرى انبوه ناگاه بر سر پيغمبر صلى الله عليه و آله آيند و از ايشان طلب يارى كند، اجابت كنند و بيايند تا به استعانت ايشان با دشمنان جنگ كند و ايشان را در غنيمت بهره اى نباشد. و سنّت و طريقه آن حضرت در ايشان و در غير ايشان، جارى است (و مراد از ايشان، چنانچه بعضى گفته اند، باديه نشينانى هستند كه اظهار اسلام مى كردند به محض شهادتين و مقاصد اسلام را نمى شناختند و به احكام آن عمل نمى كردند). تتّمه حديث: و زمين هايى كه از روى قهر و غلبه به اسبان و مردان گرفته شده، همه آنها موقوف است و وا گذاشته مى شود در دست آن كه آن را آبادان مى كند و احيا مى نمايد و بر سر آن مى ايستد و آنچه بايد در آن به عمل آورد، مى آورد، بر آنچه والى با ايشان مصالحه مى كند، بر اندازه طاقت ايشان از حقّ: از نصف و ثلث و دو ثلث. و بر اندازه آنچه از براى ايشان صلاح باشد و ايشان را زيان نرساند و چون بيرون كند از آن آنچه بايد بيرون كند، ابتدا مى كند پس ده يك از همه را بيرون مى كند از هر چه آسمان آن را آب داده باشد (كه آب باران خورده باشد) يا به آب جارى آب خورده باشد و نصف ده يك (كه بيست يك باشد) از آنچه به چرخ آب و شتران آب كش آب خورده باشد، بعد از آن والى آن را مى گيرد و در جهتى كه خدا آن را قرار داده، صرف مى نمايد: بر هشت حصّه از براى فقيران و مسكينان و عاملان بر آن و «مُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فى الرِّقابِ وَ الْغارِمينَ وَ فى سَبيلِ اللّهِ وَ ابْنِ السَّبيلِ» توبه، 60. (كه تفسير آن مذكور شد) هشت حصّه كه در ميانه ايشان در مواضعى كه دارند تقسمى مى شود به قدر آنچه به آن، در عرض سال بى نياز باشند؛ بى تنگى و تنگ گيرى. پس اگر چيزى از آن زياد آيد، رد مى شود به سوى والى، و اگر از آن چيزى كم آيد و به آن اكتفا نكنند، بر والى واجب است كه متحمّل اخراجات ايشان شود، از پيش خود به اندازه وسعت ايشان تا آن كه بى نياز شوند و بعد از آن، آنچه از ده يك، باقى مانده و از مؤونت اهل استحقاق، زياد آمده، گرفته مى شود و در ميان والى و شريك هاى او كه كاركنان در زمين و برزيگران آنند، قسمت مى شود و بهره هاى ايشان بنابر آنچه والى با ايشان بر آن مصالحه نموده، به سوى ايشان دفع مى شود و باقى مانده فرا گرفته مى شود، و بعد از آن روزى ياوران او بر دين خدا خواهد بود و صرف مى شود در مصلحت آنچه بر او فرود مى آيد از تقويت اسلام و تقويت دين در وجوه جهاد و غير آن، از آنچه مصلحت عامّه مردمان در آن باشد. و از براى خود والى، كم و بسيار، از آن نيست. و از براى او، بعد از خمس، انفال است. و انفال، هر زمين ويرانى است كه اهل آن هلاك شده اند و هر زمينى كه هيچ اسب و شترى بر آن تاخته نشده باشد، وليكن مصالحه كرده باشند به نوعى از انواع صلح، و به دست خود داده باشند به طور غير جنگ. و از براى اوست سرهاى همه كوه ها و درون وادى ها و نيستان ها و هر زمين مرده اى كه آن را مالكى نباشد. و از براى اوست برگزيده هاى پادشاهان حربى و آنها چيزى چند است كه ايشان از براى خويش برگزيده اند، امّا آنچه در دست ايشان باشد، نه از روى غصب؛ زيرا كه همه آنچه غصب باشد، بايد كه به صاحبش ردّ شود. و امام، وارث كسى است كه او را هيچ وارثى نباشد و هر كه او را هيچ چاره اى نباشد، امام او را عيال خود مى گرداند». و فرمود كه: «خدا چيزى را از انواع مال ها وا نگذاشته مگر آن كه آن را تقسيم نموده، پس هر صاحب حقّى را حقّ خودش عطا فرموده از خاص و عام و فقيران و مسكينان و هر نوعى از انواع مردمان» بعد از آن فرمود كه: «اگر در ميان مردم به عدالت رفتار مى شد، هر آينه همه بى نياز بودند». و فرمود كه: «عدالت، از عسل شيرين تر است و عدالت نمى كند، مگر كسى كه عدالت را نيكو بداند». و فرمود كه: «رسول خدا صلى الله عليه و آله صدقات باديه نشينان را در باديه نشينان و صدقات اهل شهر را در اهل شهر تقسيم مى فرمود، و در ميان ايشان برابر تقسيم نمى فرمود كه بر هشت قسم مستحقّان تقسيم نمايد، تا آن كه اهل هر حصّه اى را هشت يك عطا كند، وليكن آن را تقيسم مى فرمود بر اندازه كسانى كه در نزد او حاضر بودند از انواع هشت گانه و بر اندازه آنچه هر نوعى از ايشان اقامه مى نمودند و از براى قوت سال هر نوع مظنّه مى فرمود و در اين باب، قدر معيّن و چيز نام برده شده اى مانند جو و يا گندم و مركّب از قدر و جنس نبود. جز اين نيست كه آن را بر اندازه آنچه صلاح مى ديد و آنچه در نزد او حاضر بود، مى كرد، تا آن كه رخنه احتياج هر قومى از ايشان را مى بست. و اگر چيزى از آن زياد مى آمد، همه آن مال را به سوى غير فقراى بلد نقل مى كردند». و انفال ـ كه اختيار آن با والى است ـ هر زمينى است كه در ايّام حيات پيغمبر صلى الله عليه و آله گشوده شده باشد تا آخر روزگار كه دنيا تمام شود، و آنچه به دعوت اهل جور و اهل عدل مفتوح شده باشد؛ زيرا كه زنهار رسول خدا صلى الله عليه و آله در آنها كه در اوّل بوده اند و آنان كه در آخر خواهند بود، يك زنهار است؛ زيرا كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است كه: مؤمنان برادرانند و خون هاى ايشان، برابرى مى كند، و آخر ايشان به زنهار ايشان سعى مى نمايد (و در بعضى از نسخ، به جاى آخر ايشان، پست ترين ايشان است و اوّل، ظاهرتر است در اينجا) و در مال خمس، زكاتى نيست؛ زيرا كه فقر مردم روزى ايشان را در اموال مردمان قرار داده بر هشت حصّه. پس كسى از ايشان فقير باقى نماند و از براى فقيران خويش، رسول عليه السلام نصف خمس قرار داد و به آن نصف ايشان را از صدقات مردم و صدقات پيغمبر صلى الله عليه و آله و ولىّ امر امامت، بى نياز گردانيد. پس فقيرى از فقيران مردم و فقيرى از فقيران خويشان رسول خدا صلى الله عليه و آله باقى نماندند، مگر آن كه بى نياز گرديدند. پس هيچ فقيرى باقى نماند، و از براى همين بر مال پيغمبر صلى الله عليه و آله و والى زكاتى نبود؛ زيرا كه فقير محتاجى نماند، وليكن بر ايشان چيزى چند از چندين راه به ايشان مى رسد و از براى ايشان است از آن راه ها مانند آنچه بر ايشان است».
على بن محمد بن عبداللّه، از بعضى از اصحاب ما كه آن را سيّارى گمان مى كنم، از على بن اسباط روايت كرده است كه گفت: چون ابوالحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام بر مهدى عبّاسى وارد شد، او را ديد كه ردّ مظالم مى كند (و مظالم، جمع مظلمه است و آن، حقّى است كه بايد به صاحبش برسد). حضرت فرمود:«يا امير المؤمنين، باك و حال مظلمه ما چيست كه ردّ نمى شود؟» مهدى به حضرت عرض كرد كه: يا اباالحسن، مقصود از اين سخن چيست؟ فرمود: «به درستى كه خداى تبارك و تعالى، چون فدك و آنچه را كه به آن نزديك بود بر پيغمبر صلى الله عليه و آله خود گشود اسب و شترى بر آن تاخته نشد، بعد از آن خدا بر پيغمبر خويش صلى الله عليه و آله فرو فرستاد كه: «وَ آتِ ذا الْقُرْبى حَقَّهُ» اسرا، 26. و رسول خدا صلى الله عليه و آله ندانست كه ايشان كيانند و در اين باب با جبرئيل به سؤال برگشتى نمود و جبرئيل با پروردگار خويش بازگشت نمود و از آن جناب پرسيد. پس خداى تعالى به سوى آن حضرت وحى فرمود كه: فدك را به فاطمه عليهاالسلامتسليم كن. بعد از آن، رسول خدا صلى الله عليه و آله فاطمه را طلبيد و به آن حضرت فرمود كه: اى فاطمه، به درستى كه خدا مرا امر فرموده كه فدك را به تو تسليم كنم. حضرت فاطمه عليهاالسلامعرض كرد كه: يا رسول اللّه، آن را از خدا و از تو قبول كردم، و بعد از آن در زمان حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله هميشه وكلاى حضرت فاطمه در آن بودند. و چون ابوبكر را والى كردند، وكلاى آن حضرت را از آن بيرون كرد، پس فاطمه به نزد ابوبكر آمد و از او درخواست كه فدك را به او رد كند، ابوبكر به آن حضرت گفت كه: يك سياه، يا سرخ (يعنى: يك نفر از عرب يا عجم) را بياورد كه از براى تو به اين امر گواهى دهد، و فاطمه امير المؤمنين عليه السلام و امّ ايمن را آورد و از برايش گواهى دادند. پس ابوبكر از برايش نوشت كه: متعرّض آن نشوند، و حضرت فاطمه بيرون آمد و آن نوشته با او بود، عُمر آن حضرت را در عرض راه ملاقات نمود و گفت: اى دختر محمد، چيست اين نوشته كه با تو است؟ فرمود كه: نوشته اى است كه پسر ابوقحافه آن را از براى من نوشته است. عمر گفت: آن را به من بنما و بده تا ببينم. حضرت فاطمه اِبا و امتناع فرمود. پس عمر آن نوشته را به زور از دست آن حضرت گرفت و در آن نگاه كرد و آب دهان را در آن انداخت و نوشته را محو نمود و پاره كرد و به حضرت فاطمه گفت كه: اينك پدرت بر آن اسب و شترى نتاخته، پس ريسمان ها را در گردن هاى ما گذار» (و ظاهر اين است كه عمر اين كلام را از روى انكار و ريشخند گفته باشد؛ اگر چه ممكن است كه خدا بر خلاف عادت حق را بر زبانش جارى كرده باشد). مهدى به آن حضرت عرض كرد كه: يا اباالحسن، حدّ و اندازه فدك را از براى من بيان كن چه قدر است؟ حضرت فرمود كه: «حدّى از آن كوه احد است و حدّى از آن سايه بان ظاهرا عريش نام شهرى در مصر است و معناى لغوى آن منظور نيست. شهر مصر (و مراد از آن، خانه هاى مصر است) و حدّى از آن، كنار دريا و حدّى از آن دومة الجندل (و در مغرب كه يكى از لغات معتبره است و غير آن مذكور است كه دومة الجندل به ضمّ دال است و محدّثان گفته اند كه به فتح آن است و آن حصارى است در پانزده منزلى مدينه و ده منزلى كوفه). تتمه حديث آن كه: مهدى به حضرت عرض كرد كه: همه اينها فدك است؟ فرمود: «آرى، يا امير المؤمنين، اينها همه فدك است. به درستى كه همه آنچه مذكور شد، از آن چيزى است كه اهل آن بر رسول خدا اسب و شترى نتاخته اند و جنگ نكرده اند». مهدى گفت: اين بسيار است و در اين باب فكرى بكنم.