نبرد ميان مسلم و نيروهاى ابن زياد و زخمى شدن مسلم
9 حدیث
الملهوف:بَلَغَ الخَبَرُ [أي خَبَرُ حَبسِ هانِئٍ] إلى مُسلِمِ بنِ عَقيلٍ، فَخَرَجَ بِمَن بايَعَهُ إلى حَربِ عُبَيدِ اللّهِ، فَتَحَصَّنَ مِنهُ بِقَصرِ الإِمارَةِ، وَاقتَتَلَ أصحابُهُ وأصحابُ مُسلِمٍ. ۱
الملهوف:خبر زندانى شدن هانى به مسلم بن عقيل رسيد. وى به همراه بيعت كنندگان براى نبرد با عبيد اللّه، حركت كرد. عبيد اللّه در قصر حكومتى، پنهان شد. ياران مسلم با ياران او به نبرد پرداختند.
۱.الملهوف: ص 119.
تاريخ الطبري عن هلال بن يساف:لَقيتُهُم [أي مُسلِما وأصحابَهُ] تِلكَ اللَّيلَةَ فِي الطَّريقِ عِندَ مَسجِدِ الأَنصارِ، فَلَم يَكونوا يَمُرّونَ في طَريقٍ يَمينا ولا شِمالاً، إلّا وذَهَبَت مِنهُم طائِفَةٌ، الثَّلاثونَ وَالأَربَعونَ ونَحوُ ذلِكَ.
قالَ: فَلَمّا بَلَغَ السّوقَ ـ وهِيَ لَيلَةٌ مُظلِمَةٌ ـ ودَخَلُوا المَسجِدَ، قيلَ لِابنِ زِيادٍ: وَاللّهِ ما نَرى كَثيرَ أحَدٍ، ولا نَسمَعُ أصواتَ كَثيرِ أحَدٍ، فَأَمَرَ بِسَقفِ المَسجِدِ فَقُلِعَ، ثُمَّ أمَرَ بِحَرادِيَّ ۱ فيهَا النّيرانُ، فَجَعَلوا يَنظُرونَ فَإِذا قَريبُ خَمسينَ رَجُلاً.
قالَ: فَنَزَلَ فَصَعِدَ المِنبَرَ، وقالَ لِلنّاسِ: تَمَيَّزوا أرباعا أرباعا، فَانطَلَقَ كُلُّ قَومٍ إلى رَأسِ رُبعِهِم، فَنَهَضَ إلَيهِم قَومٌ يُقاتِلونَهُم،
تاريخ الطبرىـ به نقل از هلال بن يساف ـ: آن شب در راه، مسلم و يارانش را نزديك مسجد انصار ديدم. از هر كوچه كه مى گذشتند، گروهى سى يا چهل نفره باز مى گشتند. وقتى به بازار رسيدند ـ كه شبى تاريك بود ـ و وارد مسجد شدند، به ابن زياد گفته شد: جمعيت زيادى نمى بينيم و سر و صداى بسيارى نمى شنويم.
عبيد اللّه دستور داد سقف را برداشتند و قنديل ها را روشن كردند. ديدند كه جمعيت آنان، حدود پنجاه مرد است.
مسلم، وارد مسجد شد و بر منبر رفت و به مردم گفت: مردم هر ناحيه و قبيله، با هم جمع شوند.
مردم، چنين كردند و گروهى به نبرد با مسلم و يارانش به پا خاستند. مسلم، جراحتى سنگين برداشت و گروهى از يارانش كشته شدند و فرار كردند. مسلم از مسجد، خارج و وارد خانه اى از خانه هاى قبيله كِنده شد.
تاريخ الطبري عن عيسى بن يزيد:إنَّ المُختارَ بنَ أبي عُبَيدٍ، وعَبدَ اللّهِ بنَ الحارِثِ بنِ نَوفَلٍ، كانا خَرَجا مَعَ مُسلِمٍ، خَرَجَ المُختارُ بِرايَةٍ خَضراءَ، وخَرَجَ عَبدُ اللّهِ بِرايَةٍ حَمراءَ، وعَلَيهِ ثِيابٌ حُمرٌ، وجاءَ المُختارُ بِرايَتِهِ فَرَكَزَها عَلى بابِ عَمرِو بنِ حُرَيثٍ، وقالَ: إنَّما خَرَجتُ لِأَمنَعَ عَمرا.
وإنَّ ابنَ الأَشعَثِ وَالقَعقاعَ بنَ شَورٍ وشَبَثَ بنَ رِبعِيٍّ، قاتَلوا مُسلِما وأصحابَهُ ـ عَشِيَّةَ سارَ مُسلِمٌ إلى قَصرِ ابنِ زِيادٍ ـ قِتالاً شَديدا، وإنَّ شَبَثا جَعَلَ يَقولُ: اِنتَظِروا بِهِمُ اللَّيلَ يَتَفَرَّقوا، فَقالَ لَهُ القَعقاعُ: إنَّكَ قَد سَدَدتَ عَلَى النّاسِ وَجهَ مَصيرِهِم، فَاخرُج لَهُم يَنسَرِبوا. وإنَّ عُبَيدَ اللّهِ أمَرَ أن يُطَلَب
تاريخ الطبرىـ به نقل از عيسى بن يزيد ـ: مختار بن ابى عُبَيد و عبد اللّه بن حارث بن نوفل، به همراه مسلم، حركت كردند. مختار، با بيرقى سبز و عبد اللّه با بيرقى سرخ و لباس هاى سرخ، حركت مى كردند. مختار، بيرقش را بر درِ خانه عمرو بن حُرَيث كوبيد و گفت: من آمده ام كه جلوى عمرو را بگيرم.
پسر اشعث و قَعقاع بن شَور و شَبَث بن رِبعى ـ در شبى كه مسلم به طرف قصر ابن زياد حركت كرد ـ با مسلم و يارانش نبردى سخت كردند. شَبَث گفت: منتظر شب باشيد. آنان پراكنده خواهند شد. و قَعقاع به وى گفت: تو جلوى راه مردم را گرفته اى! راه را باز كن تا پراكنده شوند.
عبيد اللّه دستور داد مختار و عبد اللّه بن حارث را دستگير كنند و براى يافتن آن دو، جايزه تعيين كرد. آن دو، دستگير و زندانى شدند.
الأخبار الطوال:لَمّا بَلَغَ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ قَتلُ هانِئِ بنِ عُروَةَ، نادى فيمَن كانَ بايَعَهُ، فَاجتَمَعوا، فَعَقَدَ لِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ كَريزٍ الكِندِيِّ عَلى كِندَةَ ورَبيعَةَ، وعَقَدَ لِمُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ عَلى مَذحِجٍ وأسَدٍ، وعَقَدَ لِأَبي ثُمامَةَ الصَّيداوِيِّ عَلى تَميمٍ وهَمدانَ، وعَقَدَ لِلعَبّاسِ بنِ جُعدَةَ بنِ هُبَيرَةَ عَلى قُرَيشٍ وَالأَنصارِ، فَتَقَدَّموا جَميعا حَتّى أحاطوا بِالقَصرِ، وَاتَّبَعَهُم هُوَ في بَقِيَّةِ النّاسِ.
وتَحَصَّنَ عُبَيدُ اللّهِ بنُ زِيادٍ فِي القَصرِ، مَعَ مَن حَضَرَ مَجلِسَهُ في ذلِكَ اليَومِ مِن أشرافِ أهلِ الكوفَةِ، وَالأَعوانِ وَالشُّرَطِ، وكانوا مِقدارَ مِئَتَي رَجُلٍ، فَقاموا عَلى سورِ القَصرِ يَرمونَ القَومَ بِالمَدَرِ ۱ وَالنُّشّابِ
الأخبار الطوال:وقتى خبر كشته شدن هانى بن عروه به مسلم رسيد، كسانى را كه با وى بيعت كرده بودند، فرا خواند. آنان نزد وى اجتماع كردند. او عبد الرحمان بن كَريز كِنْدى را فرمانده قبيله كِنده و ربيعه قرار داد و مسلم بن عوسجه را فرمانده مَذحِج و اسد كرد و ابو ثُمامه صائدى را بر قبيله تميم و هَمْدان گمارد و عبّاس بن جُعدة بن هُبَيره را فرمانده قريش و انصار كرد.
تمام آنان به پيش تاختند و قصر را محاصره كردند و مسلم با بقيّه مردم، دنبال آنان مى رفتند. عبيد اللّه بن زياد با همراهانش ـ كه [برخى] از بزرگان كوفه و نگهبانان و يارانش بودند كه آن روز در مجلسش حضور داشتند ـ در قصر پناه گرفت و جمعيت آنان، حدود دويست مرد بود.
آنان به برج هاى قصر آمدند و به سمت جمعيت مسلم، كلوخ و تير پرتاب مى كردند و آنان را
مثير الأحزان:لَمّا بَلَغَ مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ خَبَرُهُ [أي خَبَرُ حَبسِ هانِئٍ]، خَرَجَ بِجَماعَةٍ مِمَّن بايَعَهُ إلى حَربِ عُبَيدِ اللّهِ، بَعدَ أن رَأى أكثَرَ مَن بايَعَهُ مِنَ الأَشرافِ نَقَضُوا البَيعَةَ، وهُم مَعَ عُبَيدِ اللّهِ، فَتَحَصَّنَ بِدارِ الإِمارَةِ، وَاقتَتَلوا قِتالاً شَديدا، إلى أن جاءَ اللَّيلُ فَتَفَرَّقوا عَنهُ، وبَقِيَ مَعَهُ اُناسٌ قَليلٌ، فَدَخَلَ المَسجِدَ يُصَلّي، وطَلَعَ مُتَوَجِّها نَحوَ بابِ كِندَةَ، فَإِذا هُوَ وَحدَهُ لا يَدري أينَ يَذهَبُ. ۱
مثير الأحزان:چون خبر زندانى شدن هانى به مسلم بن عقيل رسيد، او به همراه گروهى از كسانى كه با وى بيعت كرده بودند، براى نبرد با عبيد اللّه به سمت قصر حكومتى حركت كرد؛ چرا كه ديد بيشتر بزرگان كوفه كه با وى بيعت كرده اند، بيعت شكستند و همراه عبيد اللّه شدند و عبيد اللّه هم در قصر حكومتى پناه گرفته است.
نبردى شديد رخ داد. چون شب شد، جمعيت از اطراف مسلم، پراكنده شدند و تعدادى اندك باقى ماندند. مسلم، وارد مسجد شد تا نماز بخواند؛ ولى وقتى [براى خارج شدن] به سمت درِ كِنده [ى مسجد كوفه] مى رفت، تنها بود و نمى دانست كجا برود.
۱.مثير الأحزان: ص 34.
الطبقات الكبرى (الطبقة الخامسة من الصحابة):بَلَغَ الخَبَرُ [أي خَبَرُ حَبسِ هانِئٍ]مُسلِمَ بنَ عَقيلٍ، فَخَرَجَ في نَحوٍ مِن أربَعِمِئَةٍ مِنَ الشّيعَةِ، فَما بَلَغَ القَصرَ إلّا وهُوَ في نَحوِ سِتّينَ رَجُلاً، فَغَرَبَتِ الشَّمسُ وَاقتَتَلوا قَريبا مِنَ الرَّحبَةِ، ثُمَّ دَخَلُوا المَسجِدَ، وكَثَرَهُم أصحابُ عُبَيدِ اللّهِ بنِ زِيادٍ ۱.
الطبقات الكبرى (الطبقة الخامسة من الصحابة):خبر زندانى شدن هانى، به مسلم بن عقيل رسيد. پس به همراه چهارصد نفر از شيعيان حركت كرد؛ ولى چون به قصر رسيدند، تنها شصت مرد، باقى مانده بودند. خورشيد، غروب كرد و آنان نزديك آستانه قصر، جنگيدند و سپس وارد مسجد شدند و ياران عبيد اللّه بن زياد بر آنان غلبه كردند.
۱.الطبقات الكبرى (الطبقة الخامسة من الصحابة): ج 1 ص 460، سير أعلام النبلاء: ج 3 ص 299.
مقتل الحسين عليه السلام للخوارزمي:ثُمَّ خَرَجَ [مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ] عَلى مَسجِدِ الأَنصارِ حَتّى أحاطَ بِالقَصرِ، ولَيسَ فِي القَصرِ إلّا نَحوٌ مِن ثَلاثينَ رَجُلاً مِنَ الشُّرَطِ، ومِقدارُ عِشرينَ مِنَ الأَشرافِ، وأهلُ بَيتِهِ ومَواليهِ، ورَكِبَ أصحابُ ابنُ زِيادٍ، وَاختَلَطَ القَومُ فَاقتَتَلوا قِتالاً شَديدا، وَابنُ زِيادٍ في جَماعَةٍ مِنَ الأَشرافِ قَد وَقَفوا عَلى جِدارِ القَصرِ يَنظُرونَ إلى مُحارَبَةِ النّاسِ. ۱
مقتل الحسين عليه السلام، خوارزمى:آن گاه مسلم بن عقيل از طرف بالاى مسجد انصار، حركت كرد تا قصر را محاصره كرد و در قصر، جز سى نگهبان و حدود بيست تَن از بزرگان كوفه و خانواده و غلامان عبيد اللّه، كسى نبود. ياران ابن زياد، سوار شدند و جمعيت به هم رسيدند و نبرد سنگينى رخ داد. ابن زياد در ميان گروهى از بزرگان كوفه در كنار ديوار قصر ايستاده بود و جنگ مردم را تماشا مى كردند.
۱.مقتل الحسين عليه السلام للخوارزمي: ج 1 ص 206، الفتوح: ج 5 ص 49 نحوه.
الأمالي للشجري عن سعيد بن خالد:جاءَ القَعقاعُ بنُ شَورٍ وشَبَثُ بنُ رِبعِيٍّ فَقاتَلوا حَتّى ثارَ اللَّيلُ بَينَهُم، وذلِكَ عِندَ التَّمّارينَ عِندَ اختِلاطِ الظَّلامِ، فَقالَ: وَيحَكُم! قَد خَلَّيتُم بَينَ النّاسِ أن ۱ يَنهَزِموا فَاخرُجوا، فَفَعَلوا ذلِكَ، وَانهَزَمَ مُسلِمُ بنُ عَقيلٍ، فَأوى إلَى امرَأَةٍ فَآوَتهُ. ۲
الأمالى، شجرىـ به نقل از سعيد بن خالد ـ: قَعقاع بن شَور و شَبَث بن رِبعى آمدند و به نبرد پرداختند تا شب، آنان را فرا گرفت و اين، در نزديكى بازار خرمافروش ها و هنگام تاريك شدن هوا بود. قَعقاع فرياد زد: واى بر شما! در ميان صفوف مردم، قرار گرفته ايد [و مانع فرارشان شده ايد]. بيرون برويد [تا فرار كنند].
آنان چنين كردند و مسلم بن عقيل، شكست خورد و به زنى پناه آورد و او هم مسلم را پناه داد.
الكامل في التاريخ:كانَ فيمَن قاتَلَ مُسلِما مُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ، وشَبَثُ بنُ رِبعِيٍّ التَّميمِيُّ، وَالقَعقاعُ بنُ شَورٍ، وجَعَلَ شَبَثٌ يَقولُ: اِنتَظِروا بِهِمُ اللَّيلَ يَتَفَرَّقوا، فَقالَ لَهُ القَعقاعُ: إنَّكَ قَد سَدَدتَ عَلَيهِم وَجهَ مَهرَبِهِم، فَافرِج لَهُم يَتَفَرَّقوا. ۱
الكامل فى التاريخ:در ميان كسانى كه با مسلم جنگيدند، محمّد بن اشعث، شَبَث بن رِبعى تميمى و قَعقاع بن شَور، حضور داشتند. شَبَث، يكسره مى گفت: بگذاريد شب شود. مردم، پراكنده مى شوند.
قَعقاع به وى گفت: تو راه فرار را بر آنان بسته اى. راه را بگشا تا پراكنده شوند
۱.الكامل في التاريخ: ج 2 ص 545.