كشتن عدّه اى از مخالفان جانشينى
8 حدیث
مقاتل الطالبيّين:دَسَّ مُعاوِيَةُ إلَيهِ [أي إلَى الإِمامِ الحَسَنِ عليه السلام] ـ حينَ أرادَ أن يَعهَدَ إلى يَزيدَ بَعدَهُ ـ وإلى سَعدِ بنِ أبي وَقّاصٍ سَمّا، فَماتا مِنهُ في أيّامٍ مُتَقارِبَةٍ. ۱
مقاتل الطالبيّين:معاويه، دسيسه كرد و هنگامى كه خواست يزيد را جانشين خود كند، به امام حسن عليه السلام و سعد بن ابى وقّاص، سم خوراند و آن دو در فاصله اى نزديك به هم، در گذشتند.
۱.مقاتل الطالبيّين: ص 60، شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج 16 ص 29.
الاحتجاج:رُوِيَ أنَّ مُعاوِيَةَ دَفَعَ السَّمَّ إلَى امرَأَةِ الحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ عليه السلام جَعدَةَ بِنتِ الأَشعَثِ وقالَ لَها: اِسقيهِ، فَإِذا ماتَ هُوَ زَوَّجتُكِ بِابني يَزيدَ.
فَلَمّا سَقَتهُ السَّمَّ وماتَ عليه السلام، جاءَتِ المَلعونَةُ إلى مُعاوِيَةَ المَلعونِ فَقالَت: زَوِّجني يَزيدَ. فَقالَ: اِذهَبي! فَإِنَّ امرَأَةً لَم تَصلُح لِلحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ، لا تَصلُحُ لِابني يَزيدَ. ۱
الاحتجاج:روايت شده كه معاويه، سم را براى همسر حسن بن على عليه السلام، جَعده دختر اشعث فرستاد و به او گفت: اين را به او بنوشان. اگر در گذشت، تو را به همسرىِ پسرم يزيد در مى آورم.
هنگامى كه سم را نوشاند و امام حسن عليه السلام در گذشت، آن زن ملعون، نزد معاويه ملعون آمد و گفت: مرا به همسرى يزيد در آور.
معاويه گفت: برو! زنى كه شايسته حسن بن على نباشد، براى پسرم يزيد نيز شايسته نيست.
۱.الاحتجاج: ج 2 ص 73، بحار الأنوار: ج 44 ص 147 ح 14.
الإرشادـ به نقل از مغيره ـ: معاويه، به جَعده دختر اشعث بن قيس، پيغام داد كه: من تو را در برابر مسموم كردن حسن، به همسرىِ يزيد در مى آورم.
صد هزار درهم نيز براى او فرستاد. چون او امام حسن عليه السلام را مسموم كرد، معاويه اجازه تحويل مال را برايش داد؛ امّا او را به همسرى يزيد در نياورد.
مروج الذهبـ في قَتلِ الإِمامِ الحَسَنِ عليه السلام ـ: ذُكِرَ أنَّ امرَأَتَهُ جَعدَةَ بِنتَ أشعَثِ بنِ قَيسٍ الكِندِيِّ سَقَتهُ السَّمَّ، وقَد كانَ مُعاوِيَةُ دَسَّ إلَيها أنَّكِ إنِ احتَلتِ في قَتلِ الحَسَنِ، وَجَّهتُ إلَيكِ بِمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ، وزَوَّجتُكِ مِن يَزيدَ، فَكانَ ذلِكَ الَّذي بَعَثَها عَلى سَمِّهِ.
فَلَمّا ماتَ وَفى لَها مُعاوِيَةُ بِالمالِ، وأرسَلَ إلَيها: أنّا نُحِبُّ حَياةَ يَزيدَ، ولَولا ذلِكَ لَوَفَينا لَكِ بِتَزويجِهِ. ۱
مُروج الذهبـ در باره كشته شدن امام حسن عليه السلام ـ: آورده اند كه همسرش جعده دختر اشعث بن قيس كِنْدى، به او سم نوشاند. معاويه دسيسه چيده [و به او گفته] بود كه: اگر قتل حسن را چاره كنى، صد هزار درهم براى تو مى فرستم و تو را به همسرىِ يزيد در مى آورم.
اين، انگيزه سم خوراندن او به امام حسن عليه السلام بود. چون امام حسن عليه السلام در گذشت، معاويه به وعده ارسال مال، وفا كرد؛ اما به او پيغام داد: ما زندگىِ يزيد را دوست داريم، و اگر اين نبود، تو را به همسرىِ او در مى آورديم.
۱.مروج الذهب: ج 3 ص 5.
شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد عن أبي الحسن المدائني:وكانَت وَفاتُهُ [أيِ الإِمامِ الحَسَنِ عليه السلام]في سَنَةِ تِسعٍ وأربَعينَ، وكانَ مَرَضُهُ أربَعينَ يَوما، وكانَت سِنُّهُ سَبعا وأربَعينَ سَنَةً، دَسَّ إلَيهِ مُعاوِيَةُ سَمّا عَلى يَدِ جَعدَةَ بِنتِ الأَشعَثِ بنِ قَيسٍ زَوجَةِ الحَسَنِ، وقالَ لَها: إن قَتَلتِيهِ بِالسَّمِّ فَلَكِ مِئَةُ ألفٍ، واُزَوِّجُكِ يَزيدَ ابني.
فَلَمّا ماتَ وَفى لَها بِالمالِ ولَم يُزَوِّجها مِن يَزيدَ. قالَ: أخشى أن تَصنَعَ بِابني كَما صَنَعتِ بِابنِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله. ۱
شرح نهج البلاغة، ابن ابى الحديدـ به نقل از ابوالحسن مدائنى ـ: وفات حسن عليه السلام، در سال 49 هجرى، در چهل و هفت سالگى بود و بيمارى اش، چهل روز طول كشيد. معاويه براى او دسيسه كرد و به دست همسرش جعده دختر اشعث بن قيس، او را مسموم كرد و به وى وعده داد: اگر او را با سم بكُشى، صد هزار درهم به تو مى دهم و تو را به همسرىِ پسرم يزيد در مى آورم.
هنگامى كه حسن عليه السلام در گذشت، مال را به او داد؛ اما او را به همسرى يزيد در نياورد و گفت: مى ترسم با فرزندم همان كارى را كنى كه با فرزند پيامبر خدا كردى.
۱.شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج 16 ص 11.
الإصابة عن الزبير عن عبداللّه بن نافع:خَطَبَ مُعاوِيَةُ فَدَعَا النّاسَ إلى بَيعَةِ يَزيدَ، فَكَلَّمَهُ الحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ عليه السلام وَابنُ الزُّبيرِ وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ أبي بَكرٍ.
فَقالَ لَهُ عَبدُ الرَّحمنِ: أهِرَقلِيَّةٌ ۱؟! كُلَّما ماتَ قَيصرٌ كانَ قَيصرٌ مَكانَهُ! لا نَفعَلُ وَاللّهِ أبَدا.
وبِسَنَدٍ لَهُ إلى عَبدِ العَزيزِ الزُّهرِيِّ، قالَ: بَعَثَ مُعاوِيَةُ إلى عَبدِ الرَّحمنِ بنِ أبي بَكرٍ بَعدَ ذلِكَ بِمِئَةِ ألفٍ، فَرَدَّها وقالَ: لا أبيعُ ديني بِدُنيايَ.
وخَرَجَ إلى مَكَّةَ فَماتَ بِها قَبلَ أن تَتِمَّ البَيعَةُ لِيَزيدَ. ۲
الإصابة:زبير، از عبد اللّه بن نافع نقل مى كند كه: معاويه سخنرانى كرد و مردم را به بيعت با يزيد، فرا خواند. حسين بن على عليه السلام و [عبد اللّه] ابن زبير و عبد الرحمان بن ابى بكر، به او اعتراض كردند. عبد الرحمان گفت: مگر [خلافت،]پادشاهىِ روم است كه هر گاه قيصرى بميرد، قيصرى ديگر جانشين او شود؟! به خدا سوگند، هرگز چنين نمى كنيم!
زبير همچنين ـ به سندش از عبد العزيز زُهْرى ـ مى گويد: پس از اين، معاويه صد هزار درهم براى عبد الرحمان بن ابى بكر فرستاد؛ امّا او آن را باز پس فرستاد و گفت: دينم را به دنيايم نمى فروشم.
به سوى مكّه، بيرون شد و پيش از آن كه بيعت براى يزيد به انجام رسد، در آن جا در گذشت.
اُسد الغابة:قيل: لَمّا أرادَ مُعاوِيَةُ البَيعَةَ لِيَزيدَ ابنِهِ، خَطَبَ أهلَ الشّامِ فَقالَ: يا أهلَ الشّامِ! كَبِرَت سِنّي وقَرُبَ أجَلي، وقَد أرَدتُ أن أعقِدَ لِرَجُلٍ يَكونُ نِظاما لَكُم، وإنَّما أنَا رَجُلٌ مِنكُم. فَأَصفَقوا ۱ عَلَى الرِّضا بِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ خالِدِ بنِ الوَليدِ، فَشَقَّ ذلِكَ عَلى مُعاوِيَةَ، وأسَرَّها في نَفسِهِ. ثُمَّ إنَّ عَبدَ الرَّحمنِ مَرِضَ، فَدَخَلَ عَلَيهِ ابنُ اُثالَ النَّصرانِيُّ، فَسَقاهُ سَمّا فَماتَ، فَقيلَ: إنَّ مُعاوِيَةَ أمَرَهُ بِذلِكَ. ۲
اُسْد الغابة:گفته شده كه چون معاويه خواست براى پسرش يزيد، بيعت بگيرد، براى شاميان سخن راند و گفت: اى شاميان! سنّ من زياد و مرگم نزديك شده است و مى خواهم براى مردى عقد خلافت ببندم كه مايه انسجام شما باشد و من هم، مانند يكى از شمايم (نظر خود را تحميل نمى كنم).
مردم بر عبد الرحمان بن خالد بن وليد، اتّفاق كردند. اين بر معاويه گران آمد؛ امّا آن را در درون خود پنهان داشت. سپس، هنگامى كه عبد الرحمان بيمار شد، ابن اُثال نصرانى نزد او آمد و به وى سم نوشاند و او مُرد. گفته شده كه معاويه براى اين كار، به ابن اُثال فرمان داد.
تاريخ الطبري عن مسلمة بن محارب:إنَّ عَبدَ الرَّحمنِ بنَ خالِدِ بنِ الوَليدِ كانَ قَد عَظُمَ شَأنُهُ بِالشّامِ، ومالَ إلَيهِ أهلُها، لِما كانَ عِندَهُم مِن آثارِ أبيهِ خالِدِ بنِ الوَليدِ، ولِغَنائِهِ عَنِ المُسلِمينَ في أرضِ الرّومِ، وبَأسِهِ، حَتّى خافَهُ مُعاوِيَةُ وخَشِيَ عَلى نَفسِهِ مِنهُ؛ لِمَيلِ النّاسِ إلَيهِ، فَأَمَرَ ابنَ اُثالَ أن يَحتالَ في قَتلِهِ، وضَمِنَ لَهُ إن هُوَ فَعَلَ ذلِكَ أن يَضَعَ عَنهُ خَراجَهُ ما عاشَ، وأن يُوَلِّيَهُ جِبايَةَ خَراجِ حِمصَ ۱، فَلَمّا قَدِمَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ خالِدٍ حِمصَ مُنصَرِفا مِن بِلادِ الرّومِ، دَسَّ إلَيهِ ابنُ اُثالَ شَربَةً مَسمومَةً مَعَ بَعضِ مَماليكِهِ، فَشَرِبَها فَماتَ بِحِمصَ، فَوفى لَهُ مُعاوِيَةُ بِما ضَمِنَ لَهُ، ووَلّاهُ خَراجَ
تاريخ الطبرىـ به نقل از مَسلَمة بن مُحارب ـ: عبد الرحمان بن خالد بن وليد، در شام، عظيم الشأن بود و شاميان به او گرايش داشتند؛ هم به سبب كارهاى پدرش خالد بن وليد و هم براى قدرت و شجاعت خودش كه مسلمانان را در برابر روم، آسوده مى داشت، تا آن جا كه معاويه از او ترسيد و به سبب گرايش مردم به او، از وى بر خود، بيمناك شد. پس به ابن اُثال فرمان داد كه براى كشتن او، چاره اى بينديشد وبرايش ضمانت كرد كه اگر چنين كند، ماليات او را تا آخر عمرش عفو كند و گردآورى ماليات حِمْص ۳ را نيز به وى بسپارد.
هنگامى كه عبد الرحمان بن خالد، در راه بازگشت از سرزمين هاى روم، به حِمْص رسيد، ابن اُثال با يكى از بندگانش دسيسه كرد و شربت مسمومى را به ابن خالد نوشاند و او پس از نوشيدنش، در حمص در گذشت. معاويه نيز به تعهّد