حدیث دربارهمالك بن كعب

أنساب الأشراف:بَعَثَ مُعاوِيَةُ [مُسلِمَ] بنَ عُقبَةَ المَرِّيَّ إلى أهلِ دَومَةِ الجَندَلِ ۱ ـ وكانوا قَد تَوَقَّفوا عَنِ البَيعَةِ لِعَلِيٍّ ومُعاوِيَةَ جَميعا ـ فَدَعاهُم إلى طاعَةِ مُعاوِيَةَ وبَيعَتِهِ، وبَلَغَ ذلِكَ عَلِيّا فَبَعَثَ إلى مالِكِ بنِ كَعبٍ الهَمدانِيِّ أن خَلِّف عَلى عَمَلِكَ مَن تَثِقُ بِهِ وأقبِل إلَيَّ. فَفَعَلَ وَاستَخلَفَ عَبدَ الرَّحمنِ بنَ عَبدِ اللّهِ الكِندِيَّ، فَبَعَثَهُ عَلِيٌّ إلى دَومَةِ الجَندَلِ في ألفِ فارِسٍ، فَلَم يَشعُر مُسلِمٌ إلّا وقَد وافاهُ، فَاقتَتَلوا يَوما ثُمَّ انصَرَفَ مُسلِمٌ مُنهَزِما، وأقامَ مالِكٌ أيّاما يَدعو أهلَ دَومَةِ الجَندَلِ إلَى البَيعَةِ لِعَلِيٍّ، فَلَم يَفعَلوا وقالوا: لا نُبايِعُ حَتّى يَجتَمِعَ النّاسُ عَلى إمامٍ. فَانصَرَفَ. ۲

أنساب الأشراف:معاويه، مُسلم بن عُقْبه مرّى را به سوى مردم دَوْمَةُ الجَندَل ۳ فرستاد ـ و آنان از بيعت با على عليه السلام و معاويه سر باز زده بودند ـ. پس آنان را به اطاعت از معاويه و بيعت با او فرا خواند و خبر اين كار به على عليه السلام رسيد. پس به مالك بن كعب همْدانى پيغام داد كه يكى از افراد مورد اعتمادت را به جاى خود بگمار و به سوى من بيا. مالك نيز چنين كرد و عبد الرحمان بن عبد اللّه كِنْدى را به جاى خود نهاد. على عليه السلام هم او را با هزار سوار به سوى دومة الجندل فرستاد و او چنان رفت كه مسلم [بن عقبه] از آنان آگاه نشد تا زمانى كه مالك به او رسيد. آن گاه، يك روز جنگيدند و مسلم پا به فرار گذاشت و مالك، چند روزى در دومة الجندل ماند و مردم آن جا را به بيعت با امام على عليه السلام دعوت كرد؛ امّا نپذيرفتند و گفتند: ما بيعت نمى كنيم تا اين كه مردم به گِرد يك پيشوا جمع شوند. پس مالك بازگشت.

۱.دَوْمَة الجَنْدل: موضع على سبع مراحل من دمشق، بينها وبين مدينة الرسول صلى الله عليه و آله، ويطلق عليها اليوم «الجوف»، وقد جرت فيها قضيّة التحكيم (راجع معجم البلدان: ج 2 ص 487).

۲.أنساب الأشراف: ج 3 ص 225، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 429 نحوه وراجع الغارات: ج 2 ص 459.

۳.دَوْمَةُ الجَنْدَل، شهرى در ميان دمشق و مدينه است و تا دمشق، هفت روز راه پياده فاصله دارد. امروزه به آن، «جوف» مى گويند و ماجراى حكميّت در آن جا واقع شد (ر. ك: معجم البلدان: ج 2 ص 487).

کلیدواژه‌ها یاران و کارگزاران امام علی روش سیاسی و محدودیت های امام علی علیه السلام در انتخاب کارگزاران مالک بن کعب

احادیث دیگر این موضوع

امام على عليه السلامـ از نامه اش به مالك بن كعب اَرحَبى ـ: من تو را به حكومت بهقبادات گماردم. پس اطاعت از خدا را [بر هر چيزى] مقدّم بدار و بدان كه دنيا رونده است و آخرت در پيش؛ و كار نيك كن تا پاداش نيكو ببرى كه عمل آدمى زاده، محفوظ است و جزايش را مى گيرد. خداوند با ما و شما به نيكى رفتار كند! والسلام!

امام على عليه السلامـ در نامه اش به مالك بن كعب در منبع اصلى، «كعب بن مالك» است؛ امّا با توجّه به نبودن شخصى با اين نام در ميان كارگزاران امام عليه السلام از يك سو و محل مأموريت و متن نامه از سوى ديگر، صحيحْ همان است كه آورده ايم. ـ: امّا بعد؛ بر كارت جانشينى بگمار و با گروهى از يارانت بيرون شو تا به زمين هاى حاصلخيز [و پُر از درخت]كناره رود برسى و درباره كارگزاران من در ميان دجله و عُذَيب، عُذَيب، رودى ميان قادسيه و مُغيثه است كه تا قادسيه چهار ميل و تا مغيثه، سى و دو ميلْ فاصله دارد (معجم البلدان: ج 4 ص 92). پرس و جو كنى و در رفتارشان دقّت كنى. سپس به بهقبادات بازگرد و امور آن را سرپرستى كن و در آنچه خداوند، سرپرستى اش را به عهده تو گذاشته، از او اطاعت كن و بدان كه همه اعمال آدمى زاده، براى او حفظ مى شود و جزايش را مى گيرد. و نيكى كن كه خداوند با ما و تو به نيكى رفتار كند؛ و در آنچه انجام مى دهى، به من صداقت نشان بده. والسلام!

امام على عليه السلامـ در نامه اش به كعب بن مالك ـ: امّا بعد؛ بر كارت جانشينى بگمار و با گروهى از يارانت بيرون شو و منطقه به منطقه برو تا به زمين هاى حاصلخيز كناره رود برسى و درباره يكايك كارگزاران آن جا از دجله تا فرات، پرس و جو كن و در رفتارشان بنگر. سپس به بهقبادات بازگرد و امور آن را سرپرستى كن و در آنچه خداوند، سرپرستى اش را به عهده تو گذاشته، از او اطاعت كن و بدان كه دنيا رونده است و آخرت در پيش؛ و عمل آدمى زاده محفوظ است. هرچه كرده اى جزايش را مى گيرى و بر هر خيرى كه پيش فرستاده اى، در مى آيى. پس نيكى كن تا نيكى يابى.

الغاراتـ به نقل از عبد اللّه بن حوزه اَزْدى ـ: هنگامى كه نعمان بن بشير با دو هزار سوار به ما حمله كرد، من با مالك بن كعب بودم و ما تنها صد نفر بوديم. مالك به ما گفت: در همان ده با آنها بجنگيد و ديوار را در پشت خود گيريد و با دست خود، خود را به هلاكت نيفكنيد و بدانيد كه خداوند متعال، ده نفر را بر صد نفر، و صد نفر را بر هزار نفر، و اندك را بر فراوان، نصرت مى دهد و خدا از اين گونه كارها مى كند. سپس گفت: از ميان پيروان، ياوران و كارگزاران على عليه السلام، نزديك ترين افراد به ما، قَرَظَة بن كعب و مِخْنَف بن سليم هستند. پس به سوى آنها بتاز و از حال و وضعيت ما آگاهشان كن و به آنها بگو به هر گونه كه مى توانند، به ما كمك كنند. پس من به تاخت به سوى آنها رفتم و مالك و يارانش را در حالى كه تيراندازى مى كردند، پشت سر نهادم. پس به قرظة بن كعب رسيدم و از او يارى خواستم. گفت: من مأمور جمع آورى مالياتم و نيرويى با من نيست تا مالك بن كعب را با آن، يارى دهم. سپس رفتم تا به مِخْنف بن سليم رسيدم و خبر را به او دادم. پسرش عبد الرحمان را با پنجاه مرد، همراه من فرستاد و [از آن سو،]مالك بن كعب و يارانش تا عصر، پايدارى كرده بودند. پس نزد آنان آمديم و [ديديم كه]او و يارانش غلاف شمشيرهايشان را شكسته و آماده مرگ گشته اند و اگر دير رسيده بوديم، هلاك شده بودند. هيچ چيزْ اين سرنوشت را دگرگون نكرد، جز آن كه شاميان ديدند ما به سوى آنها مى آييم. پس عقب نشستند و بازگشتند و مالك و يارانش ما را ديدند. از اين رو، بر شاميان، سخت يورش بردند تا آن كه آنان را از دِه، بيرون كردند و ما راه بر آنان گرفتيم و سه تن از آنان را به خاك افكنديم و بقيه فرار كردند و گمان مى كردند كه نيروى كمكى در پشتِ سر ماست و اگر مى دانستند كه جز ما نيرويى نيست، به ما رو مى كردند و ما را هلاك مى كردند. شب، ميان ما و آنها فاصله انداخت و به سرزمين خود بازگشتند. و مالك بن كعب به على عليه السلام نوشت: امّا بعد؛ نعمان بن بشير با گروهى از شاميان، همچون چيرگان بر ما درآمد و بيشتر يارانم پراكنده بودند و ما خود را از اين گونه كارهايشان ايمن مى پنداشتيم. پس با پاى پياده و شمشيرِ از نيام كشيده به سوى آنان رفتيم و تا عصر با آنان جنگيديم و از مخنف بن سليم، كمك خواستيم و او مردانى از پيروان امير مؤمنان على و نيز پسر خود را به هنگام عصر براى ما فرستاد. چه جوان خوب و چه ياوران نيكويى بودند! پس بر دشمن، يورش برديم و بر آنان سخت گرفتيم و خدا نيز نصرتش را بر ما نازل كرد و دشمنش را فرارى داد و لشكر خود را پيروز كرد. و سپاس، ويژه خداى جهانيان است و سلام و رحمت و بركات خدا بر تو، اى امير مؤمنان! چون نامه به على عليه السلام رسيد، آن را بر كوفيان خواند و خدا را سپاس گفت و او را ستود. سپس به همنشينان خود نگريست و گفت: «خداى را سپاس»، و بيشتر آنان پشيمان شدند.

تاريخ الطبرىـ پس از ياد كردِ خطبه على عليه السلام كه مردم را براى يارى دادن به محمّد بن ابى بكر و ياران او به كوچ فرا خواند، ولى آنان پاسخ مثبت ندادندـ: پس مالك بن كعب هَمْدانى اَرحَبى برخاست و گفت: اى امير مؤمنان! مردم را فرا خوان كه اكنون، هنگام ذخيره كردن نيرويى براى آينده نيست. براى چنين روزى، خود را ذخيره كرده بودم و پاداش، جز با حمله كردن در جنگ، حاصل نمى آيد. [اى مردم!] از خدا پروا كنيد و به امامتان پاسخ دهيد و خواسته اش را برآورده كنيد و با دشمنش بجنگيد. اى امير مؤمنان! من خود به سوى او مى روم. على عليه السلام به جارچى خود، سعد، فرمان داد كه در ميان مردمْ ندا دهد: هان! با مالك بن كعب به سوى مصر، روانه شويد.