حدیث دربارهعَدىّ بن حاتم

وقعة صفّين عن المحلّ بن خليفة:لَمّا تَوادَعَ عَلِيٌّ عليه السلام ومُعاوِيَةُ بِصِفّينَ، اختَلَفَتِ الرُّسُلُ فيما بَينَهُما رَجاءَ الصُّلحِ، فَأَرسَلَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ إلى مُعاوِيَةَ عَدِيَّ بنَ حاتِمٍ، وشَبَثَ بنَ ربِعِيٍّ، ويَزيدَ بنَ قَيسٍ، وزِيادَ بنَ خَصَفَةَ، فَدَخَلوا عَلى مُعاوِيَةَ، فَحَمِدَ اللّهَ عَدِيُّ بنُ حاتِمٍ وأثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أمّا بَعدُ، فَإِنّا أتَيناكَ لِنَدعُوَكَ إلى أمرٍ يَجمَعُ اللّهُ بِهِ كَلِمَتَنا واُمَّتَنَا، ويَحقِنَ اللّهُ بِهِ دِماءَ المُسلِمينَ، ونَدعُوكَ إلى أفضَلِها سابِقَةً وأحسَنِها فِي الإِسلامِ آثارا، وقَدِ اجتَمَعَ لَهُ النّاسُ، وقَد أرشَدَهُمُ اللّهُ بِالَّذي رَأَوا فَأَتَوا، فَلَم يَبقَ أحَدٌ غَيرُكَ وغَيرُ مَن مَعَكَ، فَانتَهِ يا مُعاوِيَةُ مِن قَبلِ أن يُصيبَكَ اللّهُ وأصحابَكَ بِمِثلِ يَومِ الجَمَلِ. فَقالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: كَأَ نَّكَ إنَّما جِئتَ مُتَهَدِّدا ولَم تَأتِ مُصلِحا. هَيهاتَ يا عَدِيُّ، كَلّا وَاللّهِ إنّي لَابنُ حَربٍ، ما يُقَعقَعُ لِي بِالشِّنانِ ۱. أمَا وَاللّهِ إنَّكَ لَمِنَ المُجلِبينَ عَلَى ابنِ عَفّانَ، وأنتَ لَمِن قَتَلَتِهِ، وإنّي لَأَرجُو أن تَكونَ مِمَّن يَقتُلُهُ اللّهُ. هَيهاتَ يا عَدِيُّ، قَد حَلَبتَ بِالسّاعِدِ الأَشَدِّ. ۲
وقعة صِفّينـ به نقل از محلّ بن خليفه ـ: چون على عليه السلام و معاويه [در ابتداى جنگ]در صفّينْ دست از جنگ بداشتند، سفيران به اميد برقرارى صلح در ميان آنها به رفت و آمد پرداختند. على بن ابى طالب عليه السلام، عدىّ بن حاتم، شَبَث بن رِبعى، يزيد بن قيس و زياد بن خَصفه را به سوى معاويه فرستاد. آنان بر معاويه وارد شدند. عدىّ بن حاتم پس از حمد و ثناى الهى گفت: امّا بعد؛ ما نزد تو آمديم تا تو را به امرى فرا خوانيم كه خداوند، بدان، وحدت كلمه و همبستگى امّت ما را فراهم و خون مسلمانان را حفظ مى كند. ما تو را به [پيروى از] كسى كه صاحب برترين سابقه و بهترين خدمات در اسلام است، فرا مى خوانيم. اينك تمام مردم بر او اتّفاق نظر دارند و خداوند، ايشان را به كسى رهنمون شده است كه وى را شناخته و به او روى آورده اند، و كسى جز تو و همراهانت باقى نمانده است. اى معاويه! پيش از آن كه خداوند عز و جل تو و يارانت را به سرنوشتى چون سرانجام اصحاب جنگ جملْ دچار كند، [از مخالفت،]دست بكش. معاويه به وى گفت: گويا تو براى تهديد آمده اى و نه براى اصلاح. هرگز، اى عدى! به خدا سوگند، هيچ گاه چنين نمى كنم؛ چرا كه من پسر حرب ۳ هستم و [آواى]مَشكِ پوسيده، بى تابم نمى كند. به خدا سوگند كه تو خود از گردآمدگان بر ضد پسر عَفّان هستى و خود از قاتلان اويى و من اميد مى برم كه از كسانى باشى كه خداوند، آنان را [در اين جنگ]مى كُشد. هرگز، اى عدى! من با بازويى سخت و توانا شير دوشيده ام (از كسانى كمك گرفته ام تا كارت را بسازم و نيازت را برآورم).
۱.قال الميداني: القعقعة: تحريك الشيء اليابس الصلب مع صوت مثل السلاح وغيره. والشنان: جمع شَنّ؛ وهو القربة البالية، وهم يحرّكونها إذا أرادوا حثّ السير لتفزع فتسرع. يُضرب لمن لا يتّضع لما ينزل به من حوادث الدهر ولا يروعه ما لا حقيقة له (مجمع الأمثال: ج 3 ص 238 الرقم 3754).
۲.وقعة صفّين: ص 197؛ تاريخ الطبري: ج 5 ص 5، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 367 كلاهما نحوه.
۳.حرب، به معناى «جنگ»، نامِ نياى معاويه است و معاويه در اين جا ايهام به كار برده است. (م)

احادیث دیگر این موضوع

۷
امام على عليه السلامـ در نامه اش به عثمان بن حُنَيف انصارى كه كارگزارش در بصره بود و به او خبر رسيده بود كه وى به ميهمانى مردمى از بصره دعوت شده و او به آن جا رفته است ـ: امّا بعد؛ اى پسر حنيف! به من خبر رسيده است كه فردى از جوانان بصره تو را به سفره اى خوانده و تو به آن جا شتافته اى، و خوردنى هاى رنگارنگ و نيكو برايت آماده و كاسه ها برايت آورده شده است. گمان نمى كردم كه تو به ميهمانى كسانى بروى كه نيازمندشان رانده و بى نيازشان خوانده شده باشد. پس نيك بنگر كه از طعام اين دنيا چه مى خورى. هرچه را كه حرام و حلالش را نمى دانى، بيرون انداز و آنچه را كه يقين دارى حلال است، تناول كن. بدان كه هر پيروى، پيشوايى دارد كه به او اقتدا مى كند و از نور علمش بهره مى گيرد. آگاه باش كه پيشواى شما از دنيايش به دو جامه فرسوده، و از خوراكش به دو گِرده نان، بسنده كرده است. بدانيد كه شما چنين نتوانيد كرد؛ امّا مرا با پارسايى و كوشيدن و خويشتندارى و درستى، يارى دهيد.
تاريخ الطبرىـ به نقل از جعفر بن حُذَيفه ـ: عائذ بن قيس حِزمِرى براى به دست گرفتن پرچم [قبيله طى]در جنگ صِفّين با عدىّ بن حاتم [طايى]به رقابت برخاست؛ زيرا افراد عشيره حِزمر [طايى]از گروه عدىّ (عشيره حاتم)، بيشتر بودند. عبد اللّه بن خليفه طايى بَولانى در پيش على عليه السلام بر آنان اعتراض كرد و گفت: اى زادگان حِزمِر! از عدىّ، جلو مى زنيد؟! و آيا در ميان شما، كسى مانند عدى و در ميان پدرانتان، كسى مانند پدر عدىّ هست؟! آيا او همان نگه دارنده آب براى شما در جنگ رَويّه نيست؟ آيا او پسر رئيس قبيله [طَى] و فرزند سخاوتمند عرب (حاتم) نيست؟! آيا او پسر به تاراج دهنده مال خود براى نگهدارى همسايه نيست؟! آيا او كسى نيست كه خيانت نورزيد و كار زشت نكرد و نابخردى ننمود و بخل نورزيد و منّت ننهاد و نترسيد؟! در ميان پدرانتان همچو پدرش بياوريد يا در ميان خود، همچو او. آيا او برترينِ شما در اسلام نيست؟! آيا او نماينده شما به سوى پيامبر خدا نبود؟! آيا او فرمانده شما در نبردهاى نُخَيله، قادسيه، مدائن، جَلَولا، نهاوند و شوشتر نبود؟! پس چرا با او چنين مى كنيد؟! به خدا سوگند، در ميان قوم شما، كسى نيست كه آنچه را شما مى خواهيد، بخواهد. در اين هنگام، على بن ابى طالب عليه السلام به او گفت: «اى پسر خليفه! بس است. اى گروه [حِزْمِر]! نزد من آييد و ديگر عَشيره هاى قبيله طَى نيز بيايند». پس همگى به نزد على عليه السلام آمدند. على عليه السلام فرمود: «در اين جنگ ها، چه كسى فرمانده شما بوده است؟». قبيله طَى گفتند: عدى. ابن خليفه به ايشان گفت: اى امير مؤمنان! از آنان بپرس آيا راضى نيستند كه رياست را تسليم عدى كنند؟ [على عليه السلام] پرسيد. گفتند: چرا. پس امام عليه السلام به آنها فرمود: «عدى، سزاوارترينِ شما به حمل پرچم است». بدين ترتيب، پرچم را به عَدى سپردند و آن هنگام كه بنى حِزْمِرْ فرياد [اعتراض]برآوردند، على عليه السلام فرمود: «من مى بينم كه عدى، پيش از اين، فرمانده شما بوده و همه قبيله اش را تسليم او مى بينم، جز شما. پس در اين موضوع، از اكثريتْ پيروى مى كنم»؛ و عدىّ پرچم را گرفت.
مروج الذهب:گفته شده كه عدى بن حاتم طايى بر معاويه وارد شد. معاويه به او گفت: طَرَف هايت (يعنى فرزندانت: طَريف و طارف و طرفه) را چه كردى؟ گفت: همراه على عليه السلام كشته شدند. گفت: على با تو انصاف نورزيد. فرزندانت را به كشتن داد و فرزندان خود را نگاه داشت. عدى گفت: من با على عليه السلام انصاف نورزيدم؛ چون او كشته شد و من پس از او ماندم. معاويه گفت: آگاه باش كه يك قطره از خون عثمان باقى مانده كه جز خون بزرگى از بزرگان يمن، قبيله طَى، از اعراب يَمَنى به شمار مى روند و اين جمله معاويه، تهديدى براى عَدى است. (م) آن را نمى زدايد. عدى گفت: به خدا سوگند، دل هاى ما كه با آن با تو دشمنى مى كرديم، در سينه هامان، و شمشيرهايى كه بدانها با تو مى جنگيديم، بر گردنمان [آويخته]است و اگر به خيانت به اندازه يك سرِ انگشت به ما نزديك شوى، با شرارت به اندازه يك وجب به تو نزديك مى شويم. و بى گمان براى ما، بريده شدن گلوها و خِرخِر ناى [به هنگام مرگ،] آسان تر از شنيدن سخن زشت درباره على عليه السلام است. پس اى معاويه! شمشير را به بركشنده شمشير بسپار. معاويه گفت: اين سخنان، حكمت است. آنها را بنويسيد. و به عدى رو كرد و با او مشغول صحبت شد، گويى كه اصلاً چيزى به او نگفته (و تهديدى نكرده) بود.
المحاسن والمساوئ:عدى بن حاتم بر معاوية بن ابى سفيانْ وارد شد. معاويه گفت: اى عدى! طَرَف ها كجايند؟ (منظورش طَريف و طارف و طرفه، پسران عدىّ بود). گفت: در جنگ صِفّين، در پيش روى على بن ابى طالب عليه السلام كشته شدند. گفت: پسر ابوطالب با تو انصاف نورزيد كه پسرانت را پيش انداخت و پسران خود را عقب نگاه داشت. گفت: بلكه من با على عليه السلام انصاف نورزيدم كه او كشته شد و من باقى ماندم. معاويه گفت: على را برايم توصيف كن. گفت: اگر مى شود، مرا معاف دار. گفت: معافت نمى دارم. عدى گفت: به خدا سوگند، امير مؤمنان، دورنگر و نيرومند بود. به عدلْ سخن مى گفت و به بزرگى حكم مى كرد. حكمت از پهلوهايش مى جوشيد و علم از كناره هايش بيرون مى ريخت. با دنيا و درخشش آن، بيگانه بود و با شب و تنهايى اش اُنس مى گرفت. به خدا سوگند، اشك ريز و پُر انديشه بود. چون تنها مى شد، به محاسبه خود مى پرداخت و در كارهاى قبلى خود، مى انديشيد. از لباس، كوتاه آن را دوست مى داشت و از خوراك، خشن آن را. او در ميان ما همانند فردى از ما بود. چون او را مى خوانديم، پاسخ مى داد، و چون نزدش مى آمديم، به ما نزديك مى گشت و با اين كه او ما را [به خود]نزديك مى ساخت و با نزديكى اش به ما، باز هم از هيبتش ياراى سخن گفتن با او را نداشتيم و از بزرگى اش سرمان را بالا نمى آورديم. چون لبخند مى زد، گويى مُهر از مرواريدهاى به رشته كشيده شده مى گشود. كنايه از باز شدن دو لب مبارك و ديده شدن دندان هاى حضرت در هنگام خنديدن است. (م) دينداران را بزرگ مى داشت و بينوايان را دوست داشت. توانگر، از ستم او نمى هراسيد و ناتوان، از عدلش نااميد نمى گشت. سوگند مى خورم كه او را شبى در محرابش ايستاده ديدم، در حالى كه شب، پرده افكنده بود و ستارگان، ناپديد بودند. اشك هايش بر مَحاسنش روان بود و چون مارگزيده به خود مى پيچيد و به اندوه مى گريست و ـ گويى هم اكنون مى شنوم كه - مى گفت: «اى دنيا! خود را بر من مى نمايى يا مشتاقم گشته اى؟ هيچ گاه نخواهد آمد [كه مرا بفريبى]. غير مرا بفريب؛ زيرا كه تو را سه طلاقه كرده ام؛ طلاقى كه بازگشت و رجوعى در آن نيست. زندگانى ات كوتاه و شكوهت ناچيز است. آه از كمىِ توشه و درازى راه و كمى همدم!». پس اشك هاى معاويه روان شد و با آستينش چشمانش را پاك مى كرد و سپس گفت: خدا ابوالحسن را بيامرزد! همين گونه بود. تو بر فراق او چگونه صبر مى كنى؟ گفت: مانند صبر مادرى كه فرزندش را در دامانش سر بُريده اند، كه نه اشكش خشك مى شود و نه سوزش دلش فرو مى نشيند. معاويه گفت: آيا او را ياد مى كنى؟ گفت: آيا روزگار مى گذارد فراموشش كنم؟! در بيشتر منابع، اين سخن را از ضرار بن ضمره نقل كرده اند. ر. ك: ج 9 ص 39 (ضرار بن ضمره).