حدیث دربارهعبيد اللّه بن عبّاس
الغارات عن أبي روق:كانَ الَّذي هاجَ مُعاوِيَةَ عَلى تَسريحِ بُسرِ بنِ أبي أرطاةَ إلَى الحِجازِ وَاليَمَنِ، أنَّ قَوما بِصَنعاءَ كانوا مِن شيعَةِ عُثمانَ يُعَظِّمونَ قَتلَهُ لَم يَكُن لَهُم نِظامٌ ولا رَأسٌ، فَبايَعوا لِعَلِيّ عليه السلام عَلى ما في أنفُسِهِم، وعامِلُ عَلِيٍّ عليه السلام يَومَئِذٍ عَلى صَنعاءَ عُبيدُ اللّهِ بنُ العَبّاسِ، وعامِلُهُ عَلَى الجَنَد ۱ سَعيدُ بنُ نِمرانَ، فَلَمَّا اختَلَفَ النّاسُ عَلى عَلِيٍّ عليه السلام بِالعِراقِ، وقُتِلَ مُحَمَّدُ بن أبي بَكرٍ بِمِصرَ، وكَثُرَت غاراتُ أهلِ الشّامِ تَكَلَّموا، ودَعَوا إلَى الطَّلَبِ بِدَمِ عُثمانَ، ومَنعَوُا الصَّدَقاتِ وأظهَرُوا الخِلافَ، فَبَلَغَ ذلِكَ عُبَيدَ اللّهِ بنَ العَبّاسِ فَأَرسَلَ إلى ناسٍ مِن وُجوهِهِم فَقالَ: ما هذَا الَّذي بَلَغَني عَنكُم؟ قالوا: إنّا لَم نَزَل ننكِرُ قَتلَ عُثمانَ ونَرى مُجاهَدَةَ مَن سَعى عَلَيهِ، فَحَبَسَهُم، فَكَتَبوا إلى من بِالجَنَدِ مِن أصحابِهِم فَثاروا بِسَعيدِ بنِ نِمرانَ فَأَخرَجوهُ مِنَ الجَنَدِ وأظهروا أمرَهُم، وخَرَجَ إلَيهِم مَن كانَ بِصَنعاءَ، وَانضَمَّ إلَيهِم كُلُّ مَن كانَ عَلى رَأيِهِم، ولَحِقَ بِهِم قَومٌ لَم يَكونوا عَلى رَأيِهِم إرادَةَ أن يَمنَعُوا الصَّدَقَةَ.
فَذُكِرَ مِن حَديثِ أبي رَوقٍ قالَ: وَالتَقى عُبَيدُ اللّهِ وسَعيدُ بنُ نِمرانَ ومَعَهُما شيعَةُ عَلِيٍّ، فَقالَ ابنُ عَبّاسٍ لِابنِ نِمرانَ: وَاللّهِ لَقَدِ اجتَمَعَ هؤُلاءِ وإنَّهُم لَنا لَمُقارِبونَ، ولَئِن قاتَلناهُم لا نَعلَمُ عَلى مَن تَكونُ الدّائِرَةُ، فَهَلُمَّ فَلنَكتُب إلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام بِخَبَرِهِم وعَدَدِهِم وبِمَنزِلِهِمُ الَّذي هُم بِهِ، فَكَتَبا إلى عَلِيٍّ عليه السلام:
أمّا بَعدُ، فَإنّا نُخبِر أميرَ المُؤمِنينَ أنَّ شيعَةَ عُثمانَ وَثَبوا بِنا وأظهَروا أنَّ مُعاوِيَةَ قَد شَيَّدَ أمرَهُ، وَاتَّسَقَ لَهُ أكَثرُ النّاسِ، وإنّا سِرنا إلَيهِم بِشيعَةِ أميرِ المُؤمِنينَ ومَن كانَ عَلى طاعَتِهِ، وإنَّ ذلِكَ أحمَشَهُم وألَّبَهُم، فَتَعَبَّوا لَنا وتَداعَوا عَلَينا مِن كُلِّ أوبٍ، ونَصَرَهُم عَلَينا مَن لَم يَكُن لَهُ رَأيٌ فيهِم مِمَّن سَعى إلَينا إرادَةَ أن يَمنَعَ حَقَّ اللّهِ المَفروضَ عَلَيهِ، وقَد كانوا لا يَمنَعونَ حَقّا عَلَيهِم ولا يُؤخَذُ مِنهُم إلّا الحَقُّ، فَاستَحوَذَ عَلَيهِمُ الشَّيطانُ، فَنَحنُ في خَيرٍ، وهُم مِنكَ في قَفزَةٍ، ولَيسَ يَمنَعُنا مِن مُناجَزَتِهِم إلّا انتِظارُ الأَمرِ مِن مَولانا أميرِ المُؤمِنينَ أدامَ اللّهُ عِزَّهُ وأيَّدَهُ وقَضى بِالأَقدارِ الصّالِحَةِ في جَميعِ اُمورِهِ، وَالسَّلامُ.
فَلَمّا وَصَلَ كِتابُهُما ساءَ عَلِيّا عليه السلام وأغضَبَهُ، فَكَتَبَ إلَيهِما:
مِن عَبدِ اللّهِ عَلِيٍّ أميرِ المُؤمِنينَ إلى عُبَيدِ اللّهِ بنِ العبّاسِ وسَعيدِ بنِ نِمرانَ، سَلامٌ عَلَيكُما، فإِنّي أحمَدُ إلَيكُمَا اللّهَ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ، أمّا بَعدُ، فَإِنَّهُ أتاني كِتابُكُما تَذكُرانِ فيهِ خروجَ هذِهِ الخارِجَةِ وتُعَظِّمانِ مِن شَأنِها صَغيرا، وتُكَثِّرانِ مِن عَدَدِها قَليلاً، وقَد عَلِمتُ أنَّ نَخَبَ أفئِدَتِكُما وصِغَرَ أنفُسِكُما وشَتاتَ رَأيِكُما وسوءَ تَدبيرِكُما هُوَ الَّذي أفسَدَ عَلَيكُما مَن لَم يَكُن عَنكُما نائِما، وجَرَّأَ عَلَيكُما مَن كانَ عَن لِقائِكُما جَبانا، فَإِذا قَدِمَ رَسولي عَلَيكُما فَامضِيا إلَى القَومِ حَتّى تَقُرءا عَلَيهِم كِتابي إلَيهِم، وتَدعُواهُم إلى حَظِّهِم وتَقوى رَبِّهِم، فَإِن أجابوا حَمِدنَا اللّهَ وَقبِلنا مِنهُم، وإن حارَبُوا استَعَنّا عَلَيهِم بِاللّهِ وَنَبذناهُم عَلى سَواءٍ: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَآئِنِينَ» ۲، وَالسَّلامُ عَلَيكُما. ۳
الغاراتـ به نقل از ابو رَوق ـ: آنچه معاويه را برانگيخت تا بُسربن ابى ارطات را به حجاز و يمنْ روانه كند، اين بود كه گروهى از پيروان عثمان در صَنعا بودند كه كشته شدن عثمان بر آنها گران آمده بود؛ امّا نظام و فرماندهى نداشتند. اينان با آن كه در دلشان كينه هايى داشتند، امّا با على عليه السلام بيعت كردند و كارگزار على عليه السلام در آن وقت، در صنعا، عبيد اللّه بن عبّاس بود و كارگزارش در جَنَد، ۴ سعيد بن نمران.
هنگامى كه اختلاف مردم عراق درباره على عليه السلام زياد شد و محمّد بن ابى بكر در مصر كشته و غارت هاى شاميان فراوان شد، صداى اين گروه [نيز در صنعا] بلند شد و مدّعى خونخواهى عثمان شده، زكات را نپرداختند و مخالفت خود را آشكار كردند.
خبر اين ماجرا به عبيد اللّه بن عبّاس رسيد. به دنبال برخى از سرشناسان آنان فرستاد و گفت: اين خبر، چيست كه به من رسيده است؟
گفتند: ما پيوسته قتل عثمان را زشت مى شمرديم و نظرمان، جنگ با كسانى است كه عليه او تلاش كردند.
عبيد اللّه، آنان را زندانى كرد. آنان به ياران خود در جَنَد، نامه نوشتند و آنان بر سعيد بن نمران شوريدند و او را از جَنَد، بيرون كرده، كار خود را آشكار كردند و كسانى كه در صنعا بودند، به سوى آنان رفتند و هركس كه نظر آنان را داشت، به آنها پيوست و افراد ديگرى نيز ـ با آن كه هم عقيده آنان نبودند ـ، به طمع نپرداختن زكات، به آنها پيوستند.
و عبيد اللّه و سعيد بن نمران با يكديگر ديدار كردند و پيروان على عليه السلام هم با آن دو بودند. عبيد اللّه به ابن نمران گفت: به خدا سوگند، اين گروه، گِرد آمده اند و در نزديكى ما هستند و اگر با آنان بجنگيم، نمى دانيم كه چه كسى شكست مى خورد. پس بيا نامه اى به امير مؤمنان بنويسيم و او را از آنان و تعداد و جايگاهشان با خبر كنيم.
پس به على عليه السلام نوشتند: امّا بعد؛ ما به امير مؤمنان خبر مى دهيم كه پيروان عثمان بر ما شوريده و اظهار داشته اند كه معاويه كار خود را استوار كرده و بيشتر مردم به سوى او جذب شده اند.
ما همراه پيروان امير مؤمنان و هركس كه سر در اطاعت او دارد، به سوى آنان حركت كرديم و اين كار، آنان را گرد آورده و برانگيخته است و خود را براى حمله به ما آماده كرده اند و از هر سو نيروها را بر ضدّ ما فرا خوانده اند و برخى از كسانى كه هم عقيده آنان نيستند نيز براى سركوب ما، ياور آنان گشته اند؛ كسانى كه خواهان ندادن حقّ الهى و نپرداختن زكات واجبشان هستند، در حالى كه پيش تر، حق [و ماليات] خود را پرداخت مى كردند و جز به مقدار حق و واجب هم از آنان گرفته نمى شد؛ امّا اينك شيطان بر آنها مسلّط شده است.
ما به سلامتيم و آنان از تو بُريده اند و چيزى ما را از پيكار با آنان باز نمى دارد، جز انتظار فرمان مولايمان امير مؤمنان، كه خداوند عزّتش را پايدار، و او را مؤيّد بدارد و همه كارهايش را با تقدير شايسته رقم بزند. والسلام!
چون نامه آن دو رسيد، على عليه السلام را ناراحت و خشمناك ساخت و به آن دو نوشت:
«از بنده خدا، امير مؤمنان، به عبيد اللّه بن عبّاس و سعيد بن نمران.
سلام بر شما دو تن!
من نيز نزد شما خدايى را مى ستايم كه جز او خدايى نيست. امّا بعد؛ نامه شما به من رسيد. شورش اين [گروه]شورشى را ياد كرده ايد و اين موضوع كم اهميّت را بزرگ شمرده و اندك افراد آن را فراوان پنداشته ايد.
من مى دانم كه فقط بُزدلىِ شما و حقارت روحى و پراكندگى رأى و بى تدبيرى تان رويارويى است كه كسى را كه از شما غافل نبوده، بر شما شورانده و آنان را كه از رويارويى با شما مى ترسيدند، بر شما جرئت بخشيده است.
پس چون فرستاده ام بر شما درآمد، به سوى آن گروه برويد تا نامه ام را به آنان برايشان بخوانيد و آنها را به پرداخت سهمشان و پروا از پروردگارشان فرا بخوانيد. پس اگر پاسخ مثبت دادند، خدا را سپاس مى گزاريم و از آنان مى پذيريم، و اگر جنگ را برگزيدند، از خداوند، عليه آنان يارى مى جوييم و همسان [با پيمان شكنى شان، عهدِ]آنان را به پشت مى اندازيم. «خداوند، خائنان را دوست ندارد» . و سلام بر شما دو تن!».