حدیث دربارهحُجْر بن عَدى

دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) ج ۱۳، ص ۱۶۸، ح ۶۴۱۷

الأغاني عن عبد الملك بن نوفل:كانَت عائِشَةُ تَقولُ: لَولا أنّا لَم نُغَيِّر شَيئا قَطُّ إلّا آلَت بِنَا الاُمورُ إلى أشَدَّ مِمّا كُنّا فيهِ، لَغَيَّرنا قَتلَ حُجرٍ، أمَا وَاللّهِ إن كانَ لَمُسلِما ما عَلمتُهُ حاجّا مُعتَمِرا. ۱

الأغانىـ به نقل از عبد الملك بن نَوفل ـ: عايشه مى گفت: اگر چنين نبود كه ما چيزى را دگرگون نكرديم مگر آن كه وضع ما بدتر از قبل شد، به خاطر قتل حجر بر مى آشفتيم. هان! به خدا سوگند، تا آن جا كه من مى دانم، از آغاز مسلمان شدنش هماره در حج و عمره بود.

۱.الأغاني: ج 17 ص 158، تاريخ الطبري: ج 5 ص 279، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 499.

کلیدواژه‌ها یاران و کارگزاران امام علی روش سیاسی و محدودیت های امام علی علیه السلام در انتخاب کارگزاران حجر بن عدی

احادیث دیگر این موضوع

الأمالى، طوسىـ به نقل از ربيعة بن ناجذ، پس از غارت سفيان بن عَوف غامدى و درخواست على عليه السلام از مردم براى حركت به سوى او و تن زدن ياران امام عليه السلام ـ: حُجْر بن عَدى و سعد بن قيس برخاستند و گفتند: اى امير مؤمنان! خدا برايت بد نياورد! به ما فرمان ده تا پيروى ات كنيم؛ زيرا كه ـ به خداى بزرگ سوگند ـ ما در اطاعت تو، بر از ميان رفتن دارايى مان و كشته شدن افرادمان بى تابى نمى كنيم.

تاريخ اليعقوبىـ در يادكردِ غارت ضَحّاك در قُطقُطانه قُطقُطانه، جايى در نزديكى كوفه از سمت صحراى «طف» است. زندان نعمان بن منذر (پادشاه حيره) در آن جا بوده است (معجم البلدان: ج 4 ص 374). و فراخوانى امام عليه السلام از مردم براى رفتن به جنگش ـ: حُجر بن عَدى كِندى روبه روى او ايستاد و گفت: اى امير مؤمنان! خداوند، هر كس از [عشيره] من را كه دوستدار نزديكى به تو نيست، به بهشت نبرد! تو همان گونه عمل كن كه وظيفه خود مى بينى؛ چرا كه حق، يارى مى شود و شهادت، برترين روزى است. افرادى با خلوص را همراهم كن و با حُسن تدبيرت مرا پشتيبان باش و خداوند، پشتيبان انسان و خانوده اش است. شيطان از دل هاى بيشتر مردم جدا نمى شود تا آن گاه كه روحشان از پيكرشان جدا شود. چهره على عليه السلام با شنيدن اين سخن از شادى برافروخته شد و حُجر را تحسين كرد و فرمود: «خداوند، تو را از شهادت ـ كه من مى دانم شايسته آنى ـ، محروم ندارد!».

وقعة صِفّينـ به نقل از عبد اللّه بن شريك ـ: حجر برخاست و گفت: اى امير مؤمنان! ما زادگانِ جنگ و اهل آنيم كه آن را بارور كرده و پيروزمندانه به پايان مى بريم. جنگ، ما را آزموده و ما نيز جنگ را آزموده ايم. ما يارانى با لياقت و قبيله اى پرشمار و نظرى سنجيده و قدرتى شايسته داريم. زماممان در دست توست و گوش به فرمان تو و مطيع تو ايم. اگر به شرقْ رو كنى، به شرق مى رويم و اگر به غربْ روانه شوى، به غرب مى رويم و هر فرمانى دهى، انجام مى دهيم. على عليه السلام فرمود: «آيا همه قومت نظرى چون تو دارند؟». گفت: از آنان جز نيكى و زيبايى نديده ام و اين دست فرمانبردارى و اطاعت و پاسخ مثبت من [به نمايندگى]از سوى آنهاست». پس على عليه السلام او را ستود.

امام على عليه السلام:اى اهل كوفه! به زودى هفت تن از نيكان شما در ميان شما كشته مى شوند كه مَثَل آنان، همچون اصحاب اُخدود است و حجر بن اَدبَر و يارانش جزو آنان اند.

الأغانىـ به نقل از مُجالد بن سعيد همْدانى و صقعب بن زُهَير و فُضَيل بن خديج و حسن بن عُقْبه مرادى. ـ: چون مغيرة بن شعبه، فرماندار كوفه شد، بر منبر مى رفت و على بن ابى طالب عليه السلام و پيروانش را نكوهش مى كرد و به آنان طعنه مى زد و قاتلان عثمان را نفرين مى نمود و براى عثمان، آمرزش مى طلبيد و او را [از انتقادها] مبرّا مى شمرد. حجر بن عدى هم برمى خاست و مى گفت: «اى مؤمنان! هماره به عدالت برخيزيد و براى خدا شهادت دهيد، هر چند به زيان خودتان باشد» . من شهادت مى دهم كه كسى كه نكوهشش مى كنيد، از آن كه مى ستاييدش، به برترى سزاوارتر است، و كسى كه او را مى ستاييد، به نكوهشْ سزاوارتر است تا آن كه بر او عيب مى نهيد. مُغَيره به او مى گفت: «اى حجر، واى بر تو! از اين كار، دست بكش و از خشم سلطان و قدرتش بترس كه بسيارى همچون تو را به كشتن داده است» و سپس از او دست برمى داشت. پس هماره چنين بود تا آن كه روزى مغيره در اواخر دوران حكومتش، بر منبر سخنرانى كرد و به على بن ابى طالب عليه السلام طعنه زد و او و پيروانش را لعنت كرد كه حجر از جاى جَست و فريادى كشيد كه همه افراد داخل مسجد و نيز آنان كه بيرون بودند، آن را شنيدند و به مغيره گفت: اى انسان! تو نمى دانى كه فريفته چه شده اى؟ آيا پير گشته اى؟ فرمان بده كه سهم و روزى ما را كه آن را از ما دريغ داشته اى، بدهند؛ چرا كه نه تو حقّ اين كار را داشته اى و نه آنان كه پيش از تو بودند. تو فريفته نكوهش امير مؤمنان و ستايش مجرمان گشته اى. سپس بيش از سى تن با او برخاستند و گفتند: به خدا سوگند كه حجر، راست مى گويد. فرمان بده كه سهم ما را [از بيت المال]بدهند؛ زيرا كه ما از اين گفته هاى تو بهره اى نمى بريم و به حال ما سودى ندارند. و از اين سخنان، فراوان گفتند. مغيره از منبر فرود آمد و به كاخ [حكومتى] رفت و چون قومش اجازه ورود خواستند و داخل شدند و تحمّل كردن [سخنان]حجر را بر او خُرده گرفتند، گفت: من او را كشتم. گفتند: چگونه؟ گفت: به زودى پس از من اميرى مى آيد و حجر، او را مانند من مى پندارد و با او همچون كارى كه ديديد، مى كند و آن امير هم در نخستين بار، وى را مى گيرد و به بدترين شيوه، او را مى كشد. بى گمان، اجلم نزديك شده و توانم براى انجام دادن كار [نيك]، كم شده است و دوست ندارم آغازگر كشتن نيكان اين ديار و ريختن خون آنها باشم، تا بهره اش نصيب ديگران شود و بدبختى اش نصيب من. معاويه در دنيا عزيز شود و مغيره در آخرت، خوار. به زودى مرا ياد خواهند كرد، آن گاه كه اميران ديگر را بيازمايند.

الطبقات الكبرىـ در يادكردِ احوال حُجْر بن عَدى ـ: برخى از راويان دانش [تاريخ]گفته اند كه حجر با برادرش هانى بن عدى بر پيامبر صلى الله عليه و آله درآمد و در [نبرد]قادِسيه حاضر بود و او فاتح مَرْجِ عَذراست و سهمش [از بيت المال،] دو هزار و پانصد [درهم]بود. در تاريخ مدينة دمشق (ج 12 ص 210) آمده است: «و آنان دو هزار و پانصد نفر بودند». گفتنى است اصطلاح «كان فى الفين و خمس مائة من العقار» در متن الطبقات الكبرى نيز مى تواند چنين معنايى داشته باشد. (م) وى از ياران على بن ابى طالب عليه السلام بود و در جمل و صِفّين، همراه او بود. چون زياد بن ابى سفيان يعنى همان «زياد بن اَبيه». به عنوان فرماندار به كوفه وارد شد، حجر بن عدى را فراخواند و گفت: مى دانى كه من تو را مى شناسم و من و تو با هم از دوستداران على بن ابى طالب بوديم و اكنون اوضاع، دگرگون شده و ديگر دوستدار على نيستم و به خدا سوگندت مى دهم كه مرا به ريختن از خونت وادار مكنى كه با كوچكترين دستاويز، خونت را مى ريزم.زبانت را نگه دار و در خانه ات بنشين. شيعيان به خانه حجر، رفت و آمد مى كردند و مى گفتند: تو بزرگ مايى و سزاوارترينِ مردم به انكار اين امر (دشنام دادن به على عليه السلام). و چون حجر به مسجد مى آمد، شيعيان به همراهش مى آمدند. پس عمرو بن حريث كه هنگام اقامت زياد بن ابى سفيان در بصره، جانشين وى در كوفه بود، فرستاده اى به نام ابو عبد الرحمان را به سوى حجر فرستاد [و او پرسيد]كه: اين دسته و گروه [همراهت] چيست، در حالى كه خود مى دانى چه تعهّدى به امير داده اى؟ حجر به آورنده پيام گفت: آيا نمى دانيد كه چه مى كنيد؟ بازگرد كه برايت بهتر است. پس عمرو بن حريث، ماجرا را به زياد نوشت و گفت: اگر نيازى به كوفه دارى، بشتاب. پس زياد، نيروهاى ويژه و [تازه مسلمان]بخارايى يعنى تازه مسلمانانى كه از بخارا به كوفه نقل مكان كرده بودند. خود را به سوى او روانه كرد و حجر هم با اطرافيان خود با آنان جنگيد تا آن كه مردمان از گردش پراكنده شدند. او و يارانش را [دستگير كردند و] نزد زياد آوردند. زياد به او گفت: واى بر تو! چه كردى؟ گفت: من بر بيعتم با معاويه پا برجايم، نه آن را پس مى گيرم و نه مى خواهم كه او پس بگيرد. زياد، هفتاد نفر از سرشناسان كوفه را گرد آورد و گفت: گواهى خود را عليه حجر و يارانش بنويسيد. پس چنين كردند و زياد، شاهدان را به نزد معاويه فرستاد و حجر و يارانش را نيز به سوى او اعزام كرد. معاوية بن ابى سفيان گفت: آنان را به «عَذرا» ببريد و در همان جا آنها را بكشيد. پس آنان را به آن جا بردند. حجر گفت: اين، كدام روستاست؟ گفتند: عذراء. گفت: خداى را سپاس. بدانيد كه به خدا سوگند، من نخستين مسلمانى هستم كه در راه خدا، سگان اين جا را به صدا در آوردم (يعنى نخستين مسلمانى كه [در روزگار فتوحات] به اين جا قدم گذارد و آن را فتح كرد). امروز، مرا در غُل و زنجير به اين جا آورده اند. و هريك از اين افراد را به مردى از اهل شام دادند تا او را بكشد و حجر را به مردى از [قبيله] حِمْيَر دادند. او حجر را پيش مى بُرد تا به قتلش برساند كه حجر گفت: اى مردم! مرا واگذاريد تا دو ركعت نماز بخوانم. او را رها كردند. او وضو ساخت و دو ركعت نماز گزارد. نمازش را طولانى كرد. به او گفته شد: آيا از سرِ ترس و ناشكيبايى، طول مى دهى؟ نمازش را تمام كرد و گفت: هيچ گاه وضو نگرفتم، مگر آن كه نماز خواندم و تاكنون نمازى به اين سبكى نخوانده بودم و اگر هم بى تابى كنم، جا دارد؛ چرا كه شمشير آخته و كفن گسترده و قبر كَنده شده اى را مى بينم. قبيله هاى شام، براى حجر و يارانش كفن آورده و قبرهايشان را كَنده بودند و گفته مى شود كه معاويه، فرمان به كَندن قبر داده و كفن برايشان فرستاده بود. و حجر گفت: خدايا! تو فريادرَس ما عليه امّتمان باش، كه عراقيانْ عليه ما شهادت دادند و شاميان ما را كشتند. به حجر، گفته شد: گردنت را پيش آر. گفت: اين، ريختن خونى است كه من بر آن يارى نمى دهم. پس پيش انداخته شد و گردنش زده شد. چون حجر را آوردند و به كشتنش فرمان داده شد، گفت: مرا در لباس هايم دفن كنيد، كه [در قيامت] به دادخواهى بر مى خيزم.

تاريخ الطبرىـ به نقل از ابو اسحاق ـ: زياد به دنبال ياران حجر فرستاد تا دوازده مرد در زندان گِرد آمدند. سپس سران محلّه هاى چهارگانه كوفه را فراخواند و گفت: هرچه از حجر ديده ايد، گواهى دهيد. پس اين چهار تن گواهى دادند كه حجر، گروه هايى را نزد خود گرد آورده و آشكارا به خليفه دشنام داده و به جنگ با او فراخوانده است و مى گويد كه اين امر (خلافت)، جز در صلاحيت خاندان ابوطالب نيست.

الأغانى:ابو بُرده، پسر ابو موسى، چنين نوشت: به نام خداوند بخشاينده مهربان! اين، شهادتى است كه ابو بُرده، پسر ابو موسى، در پيشگاه خداوند، پروردگار جهانيان مى دهد. او شهادت مى دهد كه حجر بن عدى از اطاعت [خليفه] بيرون رفته و از جماعت [مسلمانان]جدا گشته است، خليفه را لعنت كرده، به جنگ و آشوب فرا خوانده، گروه هايى را نزد خود گرد آورده و او آنان را به نقض بيعت، دعوت نموده و امير مؤمنان معاويه را از خلافت، خلع كرده و آشكارا به خداوند، كفر ورزيده است.