حدیث دربارهشناخت كُنه ذات خدا
عنه عليه السلام:فَانظُر أيُّهَا السّائِلُ؛ فَما دَلَّكَ القُرآنُ عَلَيهِ مِن صِفَتِهِ فَائتَمَّ بِهِ، وَاستَضِئ بِنورِ هِدايَتِهِ، وما كَلَّفَكَ الشَّيطانُ عِلمَهُ مِمّا لَيسَ فِي الكِتابِ عَلَيكَ فَرضُهُ ولا في سُنَّةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وأئِمَّةِ الهُدى أثَرُهُ، فَكِل عِلمَهُ إلَى اللّهِ سُبحانَهُ؛ فَإِنَّ ذلِكَ مُنتَهى حَقِّ اللّهِ عَلَيكَ.
وَاعلَم أنَّ الرّاسِخينَ فِي العِلمِ هُمُ الَّذينَ أغناهُم عَنِ اقتِحامِ السُّدَدِ المَضروبَةِ دونَ الغُيوبِ، الإِقرارُ بِجُملَةِ ما جَهِلوا تَفسيرَهُ مِنَ الغَيبِ المَحجوبِ، فَمَدَحَ اللّهُ تَعالَى اعتِرافَهُم بِالعَجزِ عَن تَناوُلِ ما لَم يُحيطوا بِهِ عِلما، وسَمّى تَركَهُمُ التَّعَمُّقَ فيما لَم يُكَلِّفهُمُ البَحثَ عَن كُنهِهِ رُسوخا. فَاقتَصِر عَلى ذلِكَ، ولا تُقَدِّر عَظَمَةَ اللّهِ سُبحانَهُ عَلى قَدرِ عَقلِكَ فَتَكونَ مِنَ الهالِكينَ.
هُوَ القادِرُ الَّذي إذَا ارتَمَتِ الأَوهامُ لِتُدرِكَ مُنقَطَعَ قُدرَتِهِ، وحاوَلَ الفِكرُ المُبَرَّأُ مِن خَطَراتِ الوَساوِسِ أن يَقَعَ عَلَيهِ في عَميقاتِ غُيوبِ مَلَكوتِهِ، وتَوَلَّهَتِ القُلوبُ إلَيهِ؛ لِتَجرِيَ في كَيفِيَّةِ صِفاتِهِ، وغَمَضَت مَداخِلُ العُقولِ في حَيثُ لا تَبلُغُهُ الصِّفاتُ لِتَناوُلِ عِلمِ ذاتِهِ، رَدَعَها وهِيَ تَجوبُ مَهاوِيَ سُدَفِ ۱ الغُيوبِ، مُتَخَلِّصَةً إلَيهِ سُبحانَهُ، فَرَجَعَت إذ جُبِهَت مُعتَرِفَةً بِأَنَّهُ لا يُنالُ بِجَورِ الاِعتِسافِ كُنهُ مَعرِفَتِهِ، ولا تَخطُرُ بِبالِ اُولي الرَوِيّاتِ ۲ خاطِرَةٌ مِن تَقديرِ جَلالِ عِزَّتِهِ. ۳
امام على عليه السلام:اى سؤال كننده! بنگر و از آنچه قرآن در وصف خداوند، تو را بدان راهنمايى كرده، پيروى كن، و از نور هدايت قرآن، روشنايى گير.
آنچه شيطان، دانستن آن را بر تو لازم كرده، از آن چيزهايى است كه نه وجوب آن در قرآن آمده است و نه در سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله، و نه در سنّت پيشوايان هدايتگر، اثرى از آن ديده مى شود. پس دانش آن را به خداى عز و جل وا گذار كه اين، نهايت حقّ خدا بر توست.
بدان كه راسخان در علم، كسانى هستند كه اقرار آنها به مجموعه آنچه از غيبِ پوشيده كه تفسير آن را نمى دانند، آنان را از فرو غلتيدن در موانعِ نهاده شده در برابر غيب، بى نياز مى كند و خداوند متعال، اعتراف آنان را به ناتوانى از دستيابى به آنچه احاطه علمى به آن ندارند، ستوده است، و ژرف انديشى نكردنِ آنها را در آنچه جستجو از كُنه آن را بر عهده شان نگذاشته اند، «راسخ بودن [در علم]» ۴ ناميده است.
تو نيز به همين اندازه، بسنده كن و عظمت خداى عز و جل را با توان عقل خود، اندازه مگير كه از نابود شوندگان خواهى بود.
او قادرى است كه اگر اوهام براى درك سر حدّ قدرتش به پرواز درآيند، و انديشه مبرّا از خطرهاى وسواس، تلاش كند كه به ژرفاى ناديدنى هاى ملكوتش برسد، و دل ها به سوى او پر كشند تا در چگونگى اوصاف او جارى شوند، و باريك انديشى هاى خِرد به حوزه اى گام نهد كه پيش از دستيابى به صفات، به فكر دانستن ذات او باشد، خداوند، همگى را باز مى دارد.
آنها، چون بخواهند پرده هاى غيب را بدرَند و راه به ساحَت خداى عز و جل بَرَند، با پيشانى ضربه خورده، باز مى گردند و اعتراف مى كنند كه با بيراهه رفتن، به كُنه معرفت او نتوان رسيد و خاطره اى از حد و اندازه شكوهمندىِ عزّتش، به انديشه صاحبان خرد، خطور نخواهد كرد.
۱.السُّدَف: جمع سُدْفة؛ وهي من الأضداد؛ تقع على الضِياء والظلمة (النهاية: ج 2 ص 354 ـ 355 «سدف»). والمراد هنا الظُّلَم.
۲.هو جمع رَوِيّة؛ وهي التفكّر في الأمر (تاج العروس: ج 19 ص 481 «روى»).
۳.نهج البلاغة: الخطبة 91، التوحيد: ص 55 و ص 51 ح 13، تفسير العيّاشي: ج 1 ص 163 ح 5 وفيه إلى «رسوخاً» وكلّها عن مسعدة بن صدقة عن الإمام الصادق عليه السلام، تيسير المطالب: ص 203 عن زيد بن أسلم وكلّها نحوه، بحار الأنوار: ج 57 ص 107 ح 90.
۴.اشاره اى است به آيه 7 از سوره آل عمران.