توطئه براى ترور امام
2 حدیث
الإرشاد عن أبي مخنف لوط بن يحيى وإسماعيل بن راشد وأبي هشام الرفاعي وأبي عمرو الثقفي وغيرهم:إنَّ نَفَرا مِن الخَوارِجِ اجتَمَعوا بِمَكَّةَ، فَتَذاكَرُوا الاُمَراءَ، فَعابوهُم وعابوا أعمالَهُم عَلَيهِم، وذَكَروا أهلَ النَّهروانِ وتَرَحَّموا عَلَيهِم، فَقالَ بَعضُهُم لِبَعضٍ: لَو أنّا شَرَينا أنفُسَنا للّهِِ، فَأَتَينا أئِمَّةَ الضَّلالِ، فَطَلَبنا غِرَّتَهُم ۱، فَأَرَحنا مِنهُمُ العِبادَ وَالبِلادَ، وثَأَرنا بِإِخوانِنا لِلشُّهَداءِ بِالنَّهرَوانِ.
فَتَعاهَدوا عِندَانقِضاءِ الحَجِّ عَلى ذلِكَ، فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ مُلجَمٍ: أنَا أكفيكُم عَلِيّا، وقالَ البَرَكُ بنُ عَبدِ اللّهِ التَّميمِيُّ: أنَا أكفيكُم مُعاوِيَةَ، وقالَ عَمرُو بنُ بَكرٍ التَّميمِيُّ: أنَا أكفيكُم عَمرَو بنَ العاصِ،
الإرشادـ به نقل از ابو مِخْنَف لوط بن يحيى و اسماعيل بن راشد و ابو هشام رفاعى و ابو عمرو ثقفى و ديگران ـ: گروهى از خوارج در مكّه گرد آمدند و درباره زمامداران صحبت كردند و از آنان و رفتارشان با خوارجْ عيبجويى كردند. سپس يادى از نهروانيان كرده، بر آنان رحمت فرستادند. يكى به ديگرى گفت: كاش ما جان خود را با خدا معامله كنيم، سراغ سران گم راهى برويم و غافلگيرانه آنان را ترور كنيم و مردم و شهرها را از آنان آسوده كنيم و انتقام خون برادران شهيدمان در نهروان را هم بگيريم. با هم عهد بستند كه پس از پايان حج در پى اين كار روند. عبدالرحمان بن ملجم گفت: كشتن على با من. بُرَك بن عبد اللّه تميمى گفت: من هم معاويه را مى كشم.
عمرو بن بكر تميمى گفت: كشتن عمرو عاص هم به عهده من. بر اين مسئله با هم پيمان بستند
۱.الغِرَّةُ: الغَفْلة (النهاية: ج 3 ص 354 «غرر»).
۲.الإرشاد: ج 1 ص 17، روضة الواعظين: ص 148 وفيه «المبارك» بدل «البرك»؛ المعجم الكبير: ج 1 ص 97 الرقم 168، تاريخ الطبري: ج 5 ص 143 كلاهما عن إسماعيل بن راشد، الطبقات الكبرى: ج 3 ص 35، مروج الذهب: ج 2 ص 423، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 434، أنساب الأشراف: ج 3 ص 251 و ص 253 عن لوط بن يحيى وعوانة بن الحكم وغيرهما، تاريخ دمشق: ج 42 ص 558 وفيه «عمرو بن بكير»، اُسد الغابة: ج 4 ص 112 الرقم 3789 كلاهما عن محمّد بن سعد، الاستيعاب: ج 3 ص 218 الرقم 1785، مقاتل الطالبيّين: ص 43 و ص 46 والعشرة الأخيرة نحوه وراجع المناقب لابن شهر آشوب: ج 3 ص 311.
۳.دو نفرى كه با ابن ملجم پيمان بستند كه معاويه و عمرو عاص را به قتل برسانند، يكى شان در حالت ركوع بر معاويه ضربت زد كه به پايش خورد و نمرد.ضارب را دستگير كردند و همان وقت كشتند. ديگرى نيز به سراغ عمرو عاص رفته بود.آن شب عمرو عاص بيمار بود و كس ديگرى را به نام خارجة بن ابى حبيبه عامرى به جاى خود فرستاد تا با مردم نماز بخواند و آن شخص هم به گمان اين كه [امام جماعت] عمرو عاص است، با شمشيرش ضربه اى نثار او كرد. ضارب را گرفتند و نزد عمرو عاص آوردند.عمرو عاص او را كشت. خارجه هم روز دوم، در اثر آن ضربه، از دنيا رفت (الإرشاد: ج 1 ص22، تاريخ الطبرى: ج5 ص149، الكامل فى التاريخ: ج1ص100).
و در تاريخ الطبرى به نقل از اسماعيل بن راشد آمده است: بُرَك بن عبد اللّه در همان شبى كه على عليه السلام ضربت خورد، در كمين معاويه نشست. چون معاويه براى نماز بيرون آمد با شمشير بر او حمله كرد. شمشير بر نشيمنگاه او فرود آمد. او را دستگير كردند. گفت: خبرى دارم كه تو را با آن، خوش حال مى كنم. اگر آگاهت كنم، آيا براى من سودمند است؟ گفت: آرى. گفت: برادرى دارم كه در همين شب على عليه السلام را كُشت. گفت: شايد نتوانسته بكشد! گفت: چرا كشته است. على عليه السلام بدون محافظ بيرون مى آيد. معاويه دستور داد او را كشتند. معاويه كسى را در پى ساعدى (پزشك) فرستاد. طبيب پس از معاينه گفت: يكى از دو كار را انتخاب كن: يا آهنى مى گدازم و بر جاى شمشير مى گذارم، يا كه شربتى به تو مى خورانم كه در نتيجه آن مردى ات از كار مى افتد، ولى از اين زخم خوب مى شوى، چرا كه ضربت او زهرآگين بود. معاويه گفت: طاقت آتش ندارم؛ ولى درباره بى نسل شدن، يزيد و عبد اللّه برايم بس و مايه چشم روشنى اند. آن شربت را به او خورانْد و خوب شد و از آن پس صاحب فرزند نشد. آن گاه بود كه معاويه دستور داد مقصوره (اتاقك حفاظتى نزديك محراب) و نگهبان شب و ايستادن مأمور بالاى سرش وقتى به سجده مى رود، برقرار شود.
امّا عمرو بن بكر آن شب در كمين عمرو عاص نشست. عمرو عاص بيرون نيامد. چون دل درد داشت و به خارجة بن حذافه دستور داد [در مسجد نماز بگزارد]. وى رئيس انتظامى و از طايفه بنى عامر بن لؤى بود. براى نماز كه بيرون آمد، [ضارب] به خيال اين كه او عمرو عاص است، به او حمله كرد و ضربت زد و كشت. مردم او را گرفته نزد عمرو عاص بردند، در حالى كه به وى با لقبِ «امير» سلام مى دادند. گفت: اين كيست؟ گفتند: عمرو عاص. گفت: پس من كه را كشتم؟ گفتند: خارجة بن حذافه را. گفت: اى فاسق! من نمى پنداشتم كه آن كه كشته شد، جز تو باشد. عمرو عاص گفت: تو مرا خواستى، ولى خدا خارجه را خواست! عمرو عاص او را پيش كشيد و به قتل رساند (تاريخ الطبرى: ج 5 ص 149 و.). در أنساب الأشراف چنين آمده است:
امّا بُرَك، در شب موعود رفت و در كمين معاويه نشست. چون معاويه براى نماز صبح بيرون آمد با شمشير بر او حمله كرد. معاويه پشت كرد. ضربت شمشيرش بر نشيمنگاه او فرود آمد و آن را شكافت و شمشير عميقا در گوشت فرو رفت. او را دستگير كردند. گفت: خبر خوش حال كننده اى دارم. در همين شب، على بن ابى طالب كشته شده است، و ماجرا را براى آنان نقل كرد. معاويه را مداوا كردند و خوب شد. دستور داد تا برك را به قتل رساندند. گفته شده است: برك، معاويه را در حالت سجده ضربت زد. از آن پس، موقع نماز بالاى سر خلفا نگهبانانى گماشته شدند و معاويه مقصوره (اتاقك حفاظتى) ساخت.
برخى روايت كردند كه پس از آن ضربت، معاويه صاحب فرزند نشد. معاويه دستور داده بود كه دست و پاى برك را جدا كنند و به همان حال رهايش كنند. او [زنده ماند و] به بصره رفت و آن جا در زمان زياد، صاحب فرزندى شد.زياد او را كشت و به دار كشيد و به او گفت: تو صاحب فرزند شوى، ولى معاويه را بى فرزند گذاشته باشى؟! (أنساب الأشراف: ج 3 ص 25، الإمامة والسياسة: ج 1 ص 181).
العدد القويّة عن أبي مجلز:جاءَ رَجُلٌ مِن مُرادٍ إلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام وهُوَ يُصَلّي فِي المَسجِدِ، فَقالَ لَهُ: اِحتَرِس فَإِنَّ اُناسا مِن مُرادٍ يُريدونَ قَتلَكَ، فَقالَ: إنَّ مَعَ كُلِّ رَجُلٍ مَلَكَينِ يَحفَظانِهِ مِمّا لَم يُقَدَّر، فَإِذا جاءَ القَدَرُ خَلَّيا بَينَهُ وبَينَهُ، وإنَّ الأَجَلَ جُنَّةٌ حَصينَةٌ.
وقالَ الشَّعبِيُّ: أنشَدَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام قَبلَ أن يُستَشهَدَ بِأَيّامٍ:
تِلكُم قُرَيشٌ تَمَنّاني لِتَقتُلَني
فَلا وَرَبِّكَ ما فازوا ولا ظَفِروا
فَإِنَ بَقيتُ فَرَهنُ ذِمَّتي لَهُم
وإن عُدِمتُ فَلا يَبقى لَها أثَرُ
وسَوفَ يورِثُهُم فَقدي عَلى وَجَلِ
ذُلَّ الحَياةِ بِما خانوا وما غَدَروا ۱
العدد القويّةـ به نقل از ابو مجلز ـ: مردى از قبيله مراد به نزد امير مؤمنان آمد، در حالى كه حضرت در مسجد نماز مى خواند. گفت: مواظب خود باش. كسانى از [قبيله]مراد قصد كشتن تو را دارند. فرمود: «با هركس دو فرشته است كه او را از آنچه مقدّر نيست، حفظ مى كنند. وقتى كه تقدير فرا برسد، او را با تقدير وا مى گذارند. اجل، سپر مستحكمى است».
شَعبى گويد: چند روز پيش از شهادت، امير مؤمنان اين اشعار را خواند:
«اين قريش بود كه در آرزوى كشتن من بود
به خدا سوگند، پيروز و كامياب نشدند.
اگر بمانم، عهده ام در گرو آنان است
و اگر بميرم، اثرى از آن پيمان نمى ماند.
از دست دادن من، خوارى ترس بارى براى آنان به ميراث مى نهد
به خاطر خيانت ورزى ها و نيرنگ بازى هايشان. ۲
۱.العدد القويّة: ص238 ح15 و16، خصائص الأئمّة عليهم السلام: ص114 وليس فيه الشعر، المناقب لابن شهر آشوب: ج 3 ص 312 وفيه الشعر فقط، بحار الأنوار: ج 42 ص 222 ح 31؛ تاريخ دمشق: ج 42 ص 554 وليس فيه الشعر وراجع نهج البلاغة: الحكمة 201 وشرح الأخبار: ج 2 ص 5 ح 384.
۲.ابن ابى ميّاس مرادى در همين زمينه شعرى سروده، با اين مضمون:
بين عرب و عجم، هيچ مهريه اى را كه فرد بزرگوارى قرار داده باشد،
مثل مهريه قطام نديده ام:
سه هزار دينار، يك برده و يك كنيز
وكشتن على عليه السلام با شمشير بُرّان.
هيچ مهريه اى گران تر از على نيست، هر چند پُر بها باشد
و هيچ ترورى پست تر از ترور ابن ملجم نيست.
(الكامل في التاريخ: ج 2 ص 438، تاريخ الطبري: ج 5 ص 150، المعجم الكبير: ج 1 ص 103 ح 168)