حدیث دربارهگوناگون

عنوان بصرىـ مردى سالمند كه 94 سال عمر كرده بودـ مى گويد: سالها با مالك بن انس رفت و آمد داشتم، امّا چون جعفر صادق عليه السلامدر مدينه حضور يافت، با وى باب رفت و آمد را گشودم و دوست داشتم همان گونه كه از مالك كسب معرفت مى كردم، از وى نيز اخذ كنم. پس روزى به من فرمود: من مردى هستم كه محل مراجعه ام و با اين همه براى هر ساعتى از ساعتهاى شب و روز، ذكر و وردى دارم، پس مرا از ذكرم باز مدار و از مالك كسب و با وى رفت و آمد كن؛ همان گونه كه قبلاً مى كردى. من از اين موضوع غمگين شدم و از نزد او بيرون آمدم و پيش خود گفتم: اگر خيرى در من مى ديد مرا از آمد و شد و استفاده از خود باز نمى داشت. به مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله رفتم و بر وى سلام دادم و فرداى آن روز دوباره به روضه [ميان قبر ومنبر پيامبر صلى الله عليه و آله] بازگشتم و دو ركعت نماز خواندم و گفتم: «خدايا! خدايا! از تو مى خواهم كه دل جعفر را بر من نرم كنى ومرا از دانشش روزى دهى تا با آن به راه راستت رهنمون شوم.» انديشناك و غمگين به خانه ام بازگشتم و ديگر با مالك بن انس رفت و آمد نكردم؛ چون دلم از دوستى جعفر لبريز گشته بود و از خانه جز براى نمازهاى واجب بيرون نيامدم، تا اينكه طاقتم تمام شد. چون سينه ام تنگ شد، كفش به پا كردم و ردا بر دوش افكندم و پس از نماز عصر قصد خانه جعفر را كردم؛ چون به در خانه اش رسيدم اجازه خواستم. خادمش بيرون آمد و گفت: نيازت چيست؟ گفتم: سلام دادن به آن بزرگوار. گفت: به نماز ايستاده است. روبروى در نشستم و اندكى بيش درنگ نكرده بودم كه خادمش بيرون آمد و گفت: به بركت خدا وارد شو. داخل شدم و بر او سلام دادم و او پاسخم داد و گفت: بنشين خدايت بيامرزد. نشستم. آنگاه مدتى دراز سر به زير افكند و خاموش ماند. سپس سرش را بلند كرد و گفت: كنيه ات چيست؟ گفتم: ابو عبداللّه. فرمود: خداوند كنيه ات را باقى و تو را به خشنوديش موفق بدارد. پيش خود گفتم: اگر از ديدار و عرض سلام به او بهره اى جز همين دعا نبود، خود بسيار است. سپس مدتى دراز سر به زير افكند و خاموش ماند و سپس سربلند كرد و گفت: اى ابوعبداللّه! نيازت چيست؟ گفتم: از خداوند خواسته ام كه دلت را بر من نرم كند و از دانشت روزيم سازد و اميدوارم كه خداوند متعال خواسته ام را در مورد آن بزرگوار اجابت كرده باشد. گفت: اى ابو عبداللّه! دانش با تعلّم نيست، بلكه نورى است كه در دل هركس كه خداوند تبارك و تعالى هدايتش را بخواهد تابيده مى شود. اگر دانش را مى خواهى، ابتدا از نفس خود حقيقت بندگى را بخواه و دانش را با عمل به آن بطلب و از خداوند فهم را بخواه كه به تو مى فهماند. گفتم: اى شريف! گفت: بگو: اى ابوعبداللّه! گفتم: اى ابو عبداللّه! حقيقت بندگى چيست؟ فرمود: سه چيز است: [اوّل] اين كه بنده آنچه را خدا به او عطا كرده ملك خود نپندارد؛ چون بندگان كه مالك نمى شوند. مال را مال خدا مى بينند و در هرجا كه خداى متعال فرمان داده، خرج مى كنند و [دوم اينكه] بنده براى خود تدبيرى نداشته باشد. و همه اشتغالش را در آنچه خداى متعال به آن فرمان داده و يا بازداشته قرار دهد، [سوم اينكه]پس چون بنده در آنچه خدا به او عطا كرده ملكيتى براى خود نمى بيند، برايش انفاق كردن در آنچه خداوند متعال فرمان انفاق داده است، آسان مى آيد و هنگامى كه بنده تدبير خود را به مدبّرش وانهاد، مصيبتهاى دنيا بر وى آسان مى شود و هنگامى كه بنده به آنچه خداوند امر و نهى كرده مشغول شد، فرصتى براى ستيزه و فخر فروشى به مردم نمى يابد، پس چون خداوند بنده را با اين سه گرامى داشت، دنيا و ابليس و مردم بر وى خوار مى شوند و دنيا را از روى تكاثر و فخرفروشى نمى جويد و عزّت و سربلندى نزد مردم را نمى طلبد و روزگارش را به باطل نمى گذراند و اين نخستين درجه پرهيزگاران است. خداوند متعال مى فرمايد: «آن سراى آخرت را براى كسانى قرار مى دهيم كه خواستار برترى و تباهى در زمين نيستند و عاقبت از آن پرهيزگاران است» . گفتم: اى ابو عبداللّه! به من سفارش كن. فرمود: تو را به نه چيز سفارش مى كنم كه آن سفارش من به پويندگان راه خداوند عز و جل است. و از خدا مى خواهم كه تو را در به كار بستن آنها موفق فرمايد: سه سفارش در رياضت نفس و سه سفارش در بردبارى و سه سفارش در دانش است. آنها را حفظ كن و مباد كه در آنها سستى كنى. عنوان گفت: پس به او دل سپردم. فرمود: امّا آنچه مربوط به رياضت نفس است: زنهار كه آنچه را بدان اشتهاندارى، بخورى كه موجب حماقت و نافهمى مى گردد و جز هنگام گرسنگى مخور و هنگامى كه مى خورى، حلال بخور و نام خدا را ببر و حديث پيامبر صلى الله عليه و آله را به ياد آر: «آدمى ظرفى را بدتر از شكمش پر نكرد». پس حال كه ناچارى، يك سوم معده را براى خوراك، يك سوم را براى نوشيدنى و يك سوم را براى هوا بگذار. و امّا سفارشهايم در بردبارى: هركس به تو گفت: اگر يك سخن بگويى، ده سخن مى شنوى، به او بگو: گر ده تا بگويى، يكى هم نمى شنوى. هركس تو را دشنام داد، به او بگو: اگر در آنچه مى گويى راستگو باشى، از خدا مى خواهم كه آنها را بر من بيامرزد و اگر در آنچه مى گويى دروغگو باشى، از خدا مى خواهم كه آنها را بر تو بيامرزد و هركس تو را به ستم تهديد كرد، او را به نصيحت و دعا وعده ده. و اما آنچه مربوط به دانش است: آنچه را نمى دانى از دانشمندان بپرس. مبادا كه براى به تنگنا انداختن و آزمايش بپرسى و زنهار كه در كارى به رأى خود عمل كنى و در هر چه كه مى توانى احتياط كن و از فتوادادن، همچون گريختنت از شير، بگريز و گردنت را پل مردم قرار مده. اى ابو عبداللّه! از نزدم برخيز كه تو را نصيحت كردم و مانع ذكر و وردم مشو كه من بر [وقت] خود حسّاس و سخت گيرم. والسلام.