اخلاق جاهليّت
11 حدیث
رسول اللّه صلى الله عليه و آله:مَن كانَ في قَلبِهِ حَبَّةٌ مِن خَردَلٍ مِن عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَ أعرابِ الجاهِلِيَّةِ. ۱
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:هر كه در دل او به اندازه دانه خَردَلى تعصّب باشد، خداوند، او را در روز رستاخيز، با عرب هاى [عصر] جاهليّت محشور مى گرداند.
۱.الكافي: ج 2 ص 308 ح 3، ثواب الأعمال: ص 264 ح 5، الأمالي للصدوق: ص 704 ح 966 كلّها عن إسماعيل بن أبي زياد السكوني عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلام، الجعفريّات: ص 163 عن الإمام الكاظم عن آبائه عليهم السلامعنه صلى الله عليه و آله، بحار الأنوار: ج 73 ص 284 ح 2.
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:آن كه زير پرچم گم راهى پيكار كند و براى تعصّبى، خشمگين شود، يا به تعصّبى فرا بخواند و يا تعصّبى را يارى كند و كشته شود، به مرگ جاهليّت از دنيا رفته است.
۱.العمّيّة: قيل: هو فِعِّيلة، من العماء: الضلالة، وحكى بعضهم فيها ضمّ العين (النهاية: ج 3 ص 304).
۲.صحيح مسلم: ج 3 ص 1476 ح 53، سنن ابن ماجة: ج 2 ص 1302 ح 3948، مسند ابن حنبل: ج 3 ص 174 ح 8067، سنن النسائي: ج 7 ص 123 كلّها عن أبيهريرة والثلاثة الأخيرة نحوه؛ المجازات النبويّة: ص 333 ح 257، كنزالعمّال: ج 3 ص 509 ح 7655.
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:به درستى كه خداوند، غرور جاهليّت و تكبّرورزى به پدران را از
ميان بُرد. همه شما فرزندان آدم و حوّا، و نزديك به يكديگر هستيد. به راستى كه بهترينِ شما در نزد خداوند، پارساترينِ شماست. پس اگر كسى [براى خواستگارى] آمد كه ديندارى و امانتدارى اش را مى پسنديد، به او زن بدهيد.
الإمام الباقر عليه السلام:صَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله المِنبَرَ يَومَ فَتحِ مَكَّةَ فَقالَ: أيُّهَا النّاسُ! إنَّ اللّهَ قَد أذهَبَ عَنكُم نَخوَةَ الجاهِلِيَّةِ وتَفاخُرَها بِآبائِها. ألا إنَّكُم مِن آدَمَ عليه السلام وآدَمُ مِن طينٍ، ألا إنَّ خَيرَ عِبادِ اللّهِ عَبدٌ اِتَّقاهُ، إنَّ العَرَبِيَّةَ لَيسَت بِأَبٍ والِدٍ ولكِنَّها لِسانٌ ناطِقٌ، فَمَن قَصُرَ بِهِ عَمَلُهُ لَم يُبلِغهُ حَسَبُهُ. ۱
امام باقر عليه السلام:پيامبر صلى الله عليه و آله در روز فتح مكّه، بر منبر رفت و فرمود: «اى مردم! خداوند، غرور جاهليّت و فخرفروشى به پدران را از ميان بُرد. بدانيد كه همه شما از آدم هستيد و آدم، از گِل است. بدانيد كه بهترين بنده خدا، بنده اى است كه از خداوند پروا داشته باشد. عربيّت، پدر [و تبار] نيست؛ بلكه زبانى است گويا. آن كه در كارش كاستى باشد، تبارش آن را جبران نمى كند».
۱.الكافي: ج 8 ص 246 ح 342، معاني الأخبار: ص 207 ح 1 كلاهما عن حنّان عن أبيه، كتاب من لا يحضره الفقيه: ج 4 ص 363 ح 5762 عن حمّاد بن عمرو وأنس بن محمّد عن أبيه عن الإمام الصادق عن آبائه عليهم السلامعنه صلى الله عليه و آله، الزهد للحسين بن سعيد: ص 56 ح 150 عن أبي عبيدة الحذّاء عن الإمام الباقر عليه السلام عنه صلى الله عليه و آله، تفسير القمّي: ج 2 ص 322 والثلاثة الأخيرة نحوه، بحار الأنوار: ج 21 ص 137 ح 31؛ كنز العمّال: ج 1 ص 257 و402.
امام على عليه السلام:آنچه در دل هايتان از شعله هاى تعصّب و كينه هاى جاهليّتْ پنهان شده، خاموش كنيد. چنين تعصّبى در مسلمان، [ناشى] از وسوسه، تكبّر، عيبجويى و القاى شيطان است.
امام على عليه السلام:بپرهيزيد از حسادت و كينه؛ زيرا اين دو، از خصلت هاى جاهليّتْ اند. [خداوند فرمود:] «و هر كسى بايد بنگرد كه براى فردا [ى خود] از پيش، چه فرستاده است. از خدا بترسيد. در حقيقت، خدا به آنچه مى كنيد، آگاه است» .
عنه عليه السلام:اللّهَ اللّهَ في كِبرِ الحَمِيَّةِ وفَخرِ الجاهِلِيَّةِ! فَإِنَّهُ مَلاقِحُ الشَّنَآنِ ومَنافِخُ الشَّيطانِ الَّتي خَدَعَ بِهَا الاُمَمَ الماضِيَةَ وَالقُرونَ الخالِيَةَ، حَتّى أعنَقوا في حَنادِسِ ۱ جَهالَتِهِ ومَهاوي ضَلالَتِهِ، ذُلُلاً عَن سِياقِهِ، سُلُساً في قِيادِهِ. أمراً تَشابَهَتِ القُلوبُ فيهِ، وتَتابَعَتِ القُرونُ عَلَيهِ، وكِبراً تَضايَقَتِ الصُّدورُ بِهِ.
ألا فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَةِ ساداتِكُم وكُبَرائِكُمُ الَّذينَ تَكَبَّروا عَن حَسَبِهِم، وتَرَفَّعوا فَوقَ نَسَبِهِم، وألقَوُا الهَجينَةَ ۲ عَلى رَبِّهِم، وجاحَدُوا اللّهَ عَلى ما صَنَعَ بِهِم، مُكابَرَةً لِقَضائِهِ، ومُغالَبَةً لاِلائِهِ! فَإِنَّهُم قَواعِدُ أساسِ العَصَبِيَّةِ، ودَعائِمُ أركانِ
امام على عليه السلام:خدا را، خدا را [در نظر بگيريد] در گردنكشىِ ناشى از تعصّب و خودپسندى جاهليّت؛ زيرا آبستنگاه دشمنى و جايگاه دميدن شيطان است، كه او امّت هاى پيشين و گذشتگان را بدان فريب داد، چنان كه در تاريكى هاى شَديدِ نادانى و دام هاى گم راهى او، پنهان، و در برابر راندن او رام، و در برابر رهبرى اش تسليم شدند. او كارى را در پيش گرفت كه دل ها در آن يكسان، و قرن ها در پىِ آن، روان بودند، با تكبّرى كه بر دل ها سنگينى مى كرد.
هان! حذر كنيد، حذر كنيد از فرمانبرى از مِهتران و بزرگانتان كه به تبار خود نازيدند و نژاد خويش را برتر ديدند و چيزى را كه ناپسند بود، به پروردگار نسبت دادند و آنچه را خداوند با آنان انجام داد، از روى ستيز با قضا و قدر و پيروزيجويى بر نعمت هايش انكار كردند. به راستى كه
امام على عليه السلام:كوچكِ شما بايد به بزرگتان تأسّى كند و بزرگتان، بايد با كوچكتان مهربان باشد، و مانند ستمكاران زمان جاهليّت نباشيد؛ آنان كه نه در دين، فهمى داشتند و نه از خداوند، دركى، همانند پوست تخمى كه در لانه مرغان پيدا مى شود: شكستن آن، وزر و وبال است و نگه داشتن آن، شَرّ.
تفسير العيّاشي عن محمّد القصريّ عن الإمام الصّادق عليه السلام، قال:سَأَلتُهُ عَنِ الصَّدَقَةِ.
فَقالَ: اِقسِمها فيمَن قالَ اللّهُ، ولا يُعطى مِن سَهمِ الغارِمينَ الَّذينَ يَغرَمونَ في مُهورِ النِّساءِ، ولاَ الَّذينَ يُنادونَ بِنِداءِ الجاهِلِيَّةِ.
قُلتُ: وما نِداءُ الجاهِلِيَّةِ؟
قالَ: الرَّجُلُ يَقولُ: يا آلَ بَني فُلانٍ، فَيَقَعُ بَينَهُمُ القَتلُ! ولا يُؤَدّى ذلِكَ مِن سَهمِ الغارِمينَ، وَالَّذينَ لا يُبالونَ ما صَنَعوا بِأَموالِ النّاسِ. ۱
تفسير العيّاشىـ به نقل از محمّد قصرى، در گفتگو با امام صادق عليه السلام ـ: درباره زكات سؤال كردم. فرمود: «آن را در ميان كسانى كه خداوند دستور داده است، قسمت كن؛ ليكن از سهم بدهكاران، به كسانى كه به سبب مهريه زنان، بدهكار شده اند و آنان كه به فرياد جاهليّت، فرياد مى كنند، داده نمى شود».
گفتم: فرياد جاهليّت چيست؟
فرمود: «كسى كه مى گويد: اى فرزندان فلان قبيله! و كشتار ميانشان در مى گيرد، به چنين كسى نبايد از سهم بدهكاران پرداخت. همچنين نبايد از اين سهم، به كسانى كه در اموال مردم، بى مبالات اند، پرداخت شود».
۱.تفسير العيّاشي: ج 2 ص 94 ح 80، بحار الأنوار: ج 96 ص 60 ح 14.
صحيح مسلم عن جابر:اِقتَتَلَ غُلامانِ؛ غُلامٌ مِنَ المُهاجِرينَ وغُلامٌ مِنَ الأَنصارِ، فَنادَى المُهاجِرُ أوِ المُهاجِرونَ: يالَلمُهاجِرينَ! ونادَى الأَنصارِيُّ: يالَلأَنصارِ! فَخَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ: ما هذا دَعوى أهلِ الجاهِلِيَّةِ؟
قالوا: لا يا رَسولَ اللّهِ، إلاّ أنَّ غُلامَينِ اقتَتَلا فَكَسَعَ أحَدُهُمَا الآخَرَ.
قالَ: فَلا بَأسَ، وَليَنصُرِ الرَّجُلُ أخاهُ ظالِماً أو مَظلوماً، إن كانَ ظالِماً فَليَنهَهُ، فَإِنَّهُ لَهُ نَصرٌ، وإن كانَ مَظلوماً فَليَنصُرهُ. ۱
صحيح مسلمـ به نقل از جابر ـ: دو جوان از طايفه مهاجران و انصار، با يكديگر پيكار مى كردند. جوان مهاجر، فرياد بر آورد: «اى مهاجران! [كمك]» و جوان انصارى فرياد زد: «اى انصار! [كمك]».
پيامبر خدا بيرون آمد و فرمود: «اين فرياد جاهليّت چيست؟».
گفتند: نه، [فرياد جاهليّت نيست]، جز اين كه دو جوان، پيكار مى كردند و يكى از آنان، ديگرى را بر زمين زد.
پيامبر خدا فرمود: «باكى نيست. هر مردى بايد برادرش را يارى كند، چه ستمگر باشد و چه ستم ديده. اگر ستمگر است، او را از ستم، باز دارد و اين، براى وى كمك است، و اگر ستم ديده است، يارى اش رساند».
۱.صحيح مسلم: ج 4 ص 1998 ح 62، كنز العمّال: ج 3 ص 414 ح 7206.
تفسير القمّي:كانَ أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَأتونَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَيَسأَلونَهُ أن يَسأَلَ اللّهَ لَهُم، وكانوا يَسأَلونَ ما لا يَحِلُّ لَهُم، فَأَنزَلَ اللّهُ «وَ يَتَنَـجَوْنَ بِالاْءِثْمِ وَالْعُدْوَ نِ وَ مَعْصِيَتِ الرَّسُولِ» وقَولُهُم لَهُ إذا أتَوهُ: أنعِم صَباحاً، وأنعِم مَساءً، وهِيَ تَحِيَّةُ أهلِ الجاهِلِيَّةِ، فَأَنزَلَ اللّهُ «وَ إذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ» فَقالَ لَهُم رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: وقَد أبدَلَنَا اللّهُ بِخَيرٍ مِن ذلِكَ تَحِيَّةِ أهلِ الجَنَّةِ «السَّلامُ عَلَيكُم». ۱
تفسير القمّى:ياران پيامبر صلى الله عليه و آله مى آمدند و از ايشان مى خواستند كه از خدا بخواهد كه خواسته شان را بر آورد. آنان تقاضاى آنچه برايشان روا نبود، مى داشتند. از اين رو، خداوند اين آيه را نازل كرد: «با يكديگر نجوا مى كنند، درباره گناهان، سركشى و نافرمانى از پيامبر» . نيز اين سخن آنان كه: «أنعم صباحا و أنعم مساءً؛ صبح خوبى داشته باشى و شب خوبى داشته باشى» در هنگامى كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله مى آمدند، در حالى كه اين، تحيّت جاهليّت بود. از اين رو، خداوند چنين نازل كرد: «و آن گاه كه نزد تومى آيند، تحيّتى غير از تحيّتِ خداوند بر زبان مى آورند» . پس، پيامبر خدا فرمود: «خدا جايگزين بهترى برايمان قرار داد و آن، تحيّت بهشتيان است: سلامٌ عليكم».
۱.تفسير القمّي: ج 2 ص 354، بحار الأنوار: ج 17 ص 28 ح 4.