تار و مار شدن خوارج در زمانى كوتاه
4 حدیث
تاريخ الطبري عن أبي سلمة الزهري:وبَعَثَ عَلِيٌّ الأَسوَدَ بنَ يَزيدَ المُرادِيَّ في ألفَي فارِسٍ، حَتّى أتى حَمزَةَ بنَ سِنانٍ وهُوَ في ثَلاثِمِئَةِ فارِسٍ مِن خَيلِهِم. وأقبَلَتِ الخَوارِجُ، فَلَمّا أن دَنَوا مِنَ النّاسِ نادَوا يَزيدَ بنَ قَيسٍ فَكانَ يَزيدُ بنُ قَيسٍ عَلى أصبَهانَ فَقالوا: يا يَزيدَ بنَ قَيسٍ لا حُكمَ إلّا للّهِِ وإن كَرِهَت أصبَهانُ، فَناداهُم عَباسُ بنُ شَريكٍ وقَبيصَةُ بنُ ضُبَيعَةَ العَبسِيّانِ يا أعداءَ اللّهِ، أ لَيسَ فيكُم شُرَيحُ بنُ أوفَى المُسرِفُ عَلى نَفسِهِ؟ هَل أنتُم إلّا أشباهُهُ؟! قالوا: وما حُجَّتُكُم عَلى رَجُلٍ كانَت فيهِ فِتنَةٌ وفينا تَوبَةٌ؟ ثُمَّ تَنادَوا: الرَّواحَ الرَّواحَ إلَى الجَنَّةِ! فَشَدّوا عَلَى النّاسِ وَالخَيلُ أمامَ الرِّجالِ، فَلَم
تاريخ الطبرىـ به نقل از ابو سَلَمه زُهْرى ـ: على عليه السلام، اسود بن يزيد مرادى را با دو هزار سوار روانه كرد تا به سوى حمزة بن سنان (فرمانده سواره نظام خوارج) در آمد كه سيصد سوار از سپاه خويش در اختيار داشت. و خوارج پيش آمدند و آن گاه كه به سپاه على عليه السلام نزديك گشتند، يزيد بن قيس را كه سركرده [دسته]اصفهان بود، ندا دادند و گفتند: اى يزيد بن قيس! داورى تنها از آنِ خداست، هر چند اهل اصفهان نپسندند!
پس عبّاس بن شريك عبسى و قبيصة بن ضُبيعه عبسى، آنان را ندا دادند: اى دشمنان خدا! آيا در ميان شما شُرَيح بن اوفى نبود كه بر جان خود زياده روى كرد؟ آيا شما جز همانندان وى هستيد؟!
گفتند: برهان شما چيست بر مردى كه گرفتار فتنه شد، حال آن كه ما توبه كرده ايم؟
سپس بانگ برآوردند: حركت، حركت به
۱.تاريخ الطبري: ج 5 ص 86، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 406، البداية والنهاية: ج 7 ص 289 كلاهما نحوه من «ثمّ تنادوا».
تاريخ الطبري عن حكيم بن سعدـ في وَصفِ حَربِ النَّهرَوانِ ـ: ما هُوَ إلّا أن لَقينا أهلَ البَصرَةِ، فَما لَبَّثناهُم، فَكَأَنَّما قيلَ لَهُم: موتوا، فَماتوا قَبلَ أن تَشتَدَّ شَوكَتُهُم، وتَعظُمَ نِكايَتَهُم. ۱
تاريخ الطبرىـ به نقل از حكيم بن سعد، در وصف نبرد نهروان ـ: آن نبرد بيش از اين به درازا نينجاميد كه ما با اهل بصره درگير شديم و مهلتشان نداديم. گويى كه به ايشان گفته شده بود: «بميريد!». پس مُردند، پيش از آن كه اقتدارى يابند يا غلبه اى پيدا كنند.
۱.تاريخ الطبري: ج 5 ص 87.
الإمامة والسياسة عن الثعلبي:لَقَد رَأَيتُ الخَوارِجَ حينَ استَقبَلَتهُمُ الرِّماحُ وَالنَّبلُ كَأَنَّهُم مَعَزٌ اتَّقَتِ المَطَرَ بِقُرونِها، ثُمَّ عَطَفَتِ الخَيلُ عَلَيهِم مِنَ المَيمَنَةِ وَالمَيسَرَةِ، ونَهَضَ عَلِيٌّ فِي القَلبِ بِالسُّيوفِ وَالرِّماحِ، فَلا وَاللّهِ ما لَبِثوا فُواقا ۱، حَتّى صَرَعَهُمُ اللّهُ، كَأَنَّما قيلَ لَهُم: موتوا فَماتوا. ۲
الإمامة و السّياسةـ به نقل از ثَعلَبى ـ: خوارج را ديدم آن گاه كه نيزه ها و تيرها به سويشان روان شدند، گويى بُزهايى بودند كه مى خواستند با شاخ هايشان خود را از باران حفظ كنند. سپس سواره نظام از راست و چپ به ايشان حمله آورد و على عليه السلام در قلب سپاه [بود و همه] با شمشيرها و نيزه ها به آنان تاختند. پس به خدا سوگند، به اندازه فاصله ميان دو شير دوشى نپاييدند تا خداوند، هلاكشان كرد، گويى به ايشان گفته شده بود: «بميريد!». پس مُردند.
الأخبار الطوالـ في ذِكرِ بَدءِ القِتالِ ـ: قالَ عَلِيٌّ لِأَصحابِهِ:
لا تَبدَؤوهُم بِالقِتالِ حَتّى يَبدَؤوكُم.
فَتَنادَتِ الخَوارِجُ: لا حُكمَ إلّا للّهِِ وإن كَرِهَ المُشرِكونَ، ثُمَّ شَدّوا عَلى أصحابِ عَلِيٍّ شِدَّةَ رَجُلٍ واحِدٍ، فَلَم تَثبُت خَيلُ عَلِيٍّ لِشِدَّتِهِم، وَافتَرَقَتِ الخَوارِجُ فِرقَتَينِ: فِرقَةٌ أخَذَت نَحوَ المَيمَنَةِ، وفِرقَةٌ اُخرى نَحوَ المَيسَرَةِ.
وعَطَفَ عَلَيهِم أصحابُ عَلِيٍّ، وحَمَلَ قَيسُ بنُ مُعاوِيَةَ البُرجُمِيُّ مِن أصحابِ عَلِيٍّ عَلى شُرَيحِ بنِ أبي أوفى، فَضَرَبَهُ بِالسَّيفِ عَلى ساقِهِ فَأَبانَها فَجَعَلَ يُقاتِلُ بِرَجُلٍ واحِدَةٍ وهُوَ يَقولُ:
الفَحلُ يَحمي شَولَهُ مَعقولاً
فَحَمَلَ عَلَيهِ قَيسُ بنُ سَعدٍ فَقَتَلَهُ وقُتِلَتِ
الأخبار الطّوالـ در بيان آغاز جنگ ـ: على عليه السلام به يارانش گفت: «پيش از آن كه ايشان جنگ را آغاز كنند، به آنها هجوم نبريد».
پس خوارج ندا در دادند: داورى تنها از آنِ خداست، هر چند مشركان نپسندند! سپس [همگى]همچون يك مرد، هماهنگ به سوى ياران على عليه السلام تاختند. از شدّت هجومشان، سواران على عليه السلام پايدارى نورزيدند. خوارج دو دسته شدند: گروهى به جناح راست و گروهى به جناح چپ روى آوردند.
ياران على عليه السلام به ايشان حمله آوردند. قيس بن معاويه بُرجُمى، از ياران على عليه السلام، بر شريح بن اوفى تاخت و با شمشير، ضربه اى بر پايش فرود آورد و آن را قطع كرد. پس وى با يك پا به نبرد ادامه داد، حال آن كه مى گفت: نرينه، در بند [نيز]از آنچه برايش مانده حمايت مى كند!
پس قيس بن سعد به او حمله