لَيلَةُ الهَرير (شبِ غُرّش)

الفتوح:سواران بر ركاب ها ايستادند و شمشيرها را جنباندند. گرد و غبار برخاست و اوج گرفت؛ پرچم ها فرو افتادند و بيرق ها به زير آمدند، خورشيد پنهان گشت، نوبت هاى نماز گذشت و هيچ يك از افراد دو سپاه، نتوانست [به طور معمول]نماز و سجده براى خداوند به جاى آورَد؛ بلكه نماز، تنها با تكبير گفتن و اشاره كردن روى به قبله برگزار شد. شب به ايشان روى آورْد و جنگ شدّت گرفت و آن شب، شب غرّش بود. در آن هنگامه، برخى به روى هم مى غرّيدند، بعضى با هم گلاويز مى شدند، و گروهى يكديگر را به دندان مى گَزيدند. هر چند گاه يك بار، على عليه السلام مى ايستاد و سرش را به آسمان بر مى افراشت و مى گفت: «بار خدايا! به سوى تو، گام ها برداشته، دل ها روان، دست ها برداشته، گردن ها بركشيده، نيازها خواسته، و چشم ها خيره گشتند.

تاريخ الطبرىـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: آن شب، همه سپاهيان تا پگاه جنگيدند، چندان كه نيزه ها در هم شكستند و تيرها پايان يافتند و افراد به شمشيرها روى آوردند؛ و آن شب، شب غُرّش بود. على عليه السلام در فاصله ميان جناح هاى راست و چپ در حركت بود و به هر دسته از قاريان فرمان مى داد كه پيشاپيشِ دسته ديگر آرايش گيرد و تا صبحگاهان، اين صف آرايى را همواره انجام و كارِ سپاه را سامان مى داد. در اين مدّت، او، خود، پيشاپيش معركه بود. اَشتر در جناح راست، ابن عبّاس در جناح چپ، و على عليه السلام در قلب سپاه فرماندهى مى كردند و سپاهيان از هر جانب، گرمِ نبرد بودند و آن روز، جمعه بود. اشتر در جناح راست يورش مى آورد و پيكار مى كرد و از شامگاه پنج شنبه و شب جمعه تا بر آمدنِ خورشيد، عهده دار آن جناح بود و به

وقعة صِفّينـ به نقل از زياد بن نَضْر حارثى ـ: با على عليه السلام در صفّين حضور داشتم و سه روز و سه شب جنگيديم، چندان كه نيزه ها در هم شكستند و تيرها پايان پذيرفتند و آن گاه به شمشيرزنى روى آورديم و تا نيمه شب [با دشمن] به هم شمشير زديم، تا آن كه در روز سوم، ما و شاميان گلاويز شديم. من آن شب با همه سلاح ها جنگيدم و هيچ سلاحى نمانْد كه از آن بهره نگرفته باشم؛ حتّى [با دشمن] به روى هم خاك پاشيديم و يكديگر را به دندان گَزيديم تا آن كه [از خستگى]ايستاديم و به هم نگريستيم، حال آن كه هيچ يك از ما توان نداشت به سوى حريف رفته، با وى بستيزد. شب سوم به نيمه رسيده بود كه معاويه و سپاهش از ميدان بازگشتند و همان شب، على عليه السلام بر كشتگان بر مى گذشت و به اصحاب محمّد صلى الله عليه و آله و ياران خود