روانه كردن عبد اللّه بن عبّاس به سوى خوارج
7 حدیث
الإمام عليّ عليه السلامـ مِن وَصِيَّتِهِ لِعَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ لَمّا بَعَثَهُ لِلاِحتِجاجِ عَلَى الخَوارِجِ ـ: لا تُخاصِمهُم بِالقُرآنِ؛ فَإِنَّ القُرآنَ حَمّالٌ ذو وُجوهٍ؛ تَقولُ ويَقولونَ، ولكِن حاجِجهُم بِالسُّنَّةِ، فَإِنَّهُم لَن يَجِدوا عَنها مَحيصا. ۱
امام على عليه السلامـ برگرفته سفارش او به عبد اللّه بن عبّاس، آن گاه كه وى را براى دليل آورى، نزد خوارج فرستاد ـ: با آنان، به قرآنْ در نياويز، كه قرآن [معانى مختلف را] در بردارد و وجه ها [ى گوناگون]را تاب مى آورد؛ تو مى گويى و آنان هم مى گويند [و هر دو به قرآن، استدلال مى كنيد، بى آن كه سود دهد]؛ ليكن با آنان به سنّت استدلال كن، كه ايشان از آن گريزى ندارند.
۱.نهج البلاغة: الكتاب 77، بحار الأنوار: ج 2 ص 245 ح 56؛ ربيع الأبرار: ج 1 ص 691 وفيه «خاصِمهم» بدل «حاجِجهم».
الفتوحـ في ذِكرِ ابتِداءِ أخبارِ الخَوارِجِ مِنَ الشُّراةِ وخُروجِهِم عَلى عَلِيٍّ عليه السلام ـ: بَينا عَلِيٌّ كَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ مُقيمٌ بِالكوفَةِ يَنتَظِرُ انقِضاءَ المُدَّةِ الّتي كانَت بَينَهُ وبَينَ مُعاوِيَةَ ثُمَّ يَرجِعُ إلى مُحارَبَةِ أهلِ الشّامِ، إذ تَحَرَّكَت طائِفَةٌ مِن خاصَّةِ أصحابِهِ في أربَعَةِ آلافِ فارِسٍ، وهُم مِنَ النُّسّاكِ العُبّادِ أصحابِ البَرانِسِ، فَخَرَجوا عَنِ الكوفَةِ وتَحَزَّبوا، وخالَفوا عَلِيّا كَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ وقالوا: لا حُكمَ إلّا للّهِِ، ولا طاعَةَ لِمَن عَصَى اللّهَ.
قالَ: وَانحازَ إلَيهِم نَيِّفٌ عَن ثَمانِيَةِ آلافِ رَجُلٍ مِمَّن يَرى رَأيَهُم. قالَ: فَصارَ القَومُ فِي اثنَي عَشَرَ ألفا، وساروا حَتّى نَزَلوا بِحَرَوراءَ، وأمَّروا عَلَيهِم
الفتوحـ در بيان ماجراى شاريان ۵ خوارج، و شورش ايشان بر على عليه السلام ـ: على عليه السلام در كوفه به انتظار پايان مهلت مقرّر ميان خود و معاويه بود تا ديگر بار با شاميان به جنگ پردازد. در اين حال، گروهى از اصحاب خاصّ او از زهْدپيشگان عابد و پوشندگان كلاهِ عبادتگران، با چهار هزار سوار از كوفه بيرون شدند و انسجام يافتند و به ستيز با على عليه السلام پرداختند و گفتند: داورى تنها از آنِ خداست؛ و آن كس را كه از خداى سرپيچد، اطاعت نتوان كرد.
بيش از هشت هزار مرد [جنگى] كه با آنان هم انديشه بودند، به ايشان گرويدند؛ و آن گروه، سپاهى با دوازده هزار نيرو فراهم آوردند و روان گشتند تا به حروراء درآمدند، حال آن كه عبد اللّه بن كوّاء را به فرماندهى برگزيده بودند.
على عليه السلام، عبد اللّه بن عبّاس را
۱.النساء: 35.
۲.المائدة: 95.
۳.كذا في المصدر، ولعلّ «إمّا» زائدة.
۴.الفتوح: ج 4 ص 251 وراجع المناقب لابن شهر آشوب: ج 3 ص 188.
۵.شرات يا شاريان، لقبى است كه خوارج براى خود برگزيده بودند، ر. ك: ص 333 (نام هاى جنگ افروزان).
۶.اشاره دارد به سوره كوثر كه در آن، خداوند به پيامبر خويش دلدارى داده، كسانى را كه به پيامبر صلى الله عليه و آله اَنگ دنباله بُريدگى مى زدند، بى دنباله و نسلْ بُريده خواند. (م)
شرح نهج البلاغة عن عمر مولى غفرة:لَمّا رَجَعَ عَلِيٌّ عليه السلام مِن صِفّينَ إلَى الكوفَةِ، أقامَ الخَوارِجُ حَتّى جَمّوا ۱، ثُمَّ خَرَجوا إلى صَحراءَ بِالكوفَةِ تُسَمّى حَرَوراءَ، فَنادَوا: لا حُكمَ إلّا للّهِِ ولَو كَرِهَ المُشرِكونَ. ألا إنَّ عَلِيّا ومُعاوِيَةَ أشرَكا في حُكمِ اللّهِ.
فَأَرسَلَ عَلِيٌّ عليه السلام إلَيهِم عَبدَ اللّهِ بنَ عَبّاسٍ، فَنَظَرَ في أمرِهِم، وكَلَّمَهُم، ثُمَّ رَجَعَ إلى عَلِيٍّ عليه السلام، فَقالَ لَهُ: ما رَأَيتَ؟
فَقالَ ابنُ عَبّاسٍ: وَاللّهِ، ما أدري ما هُم!
فَقالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام: رَأَيتَهُم مُنافِقينَ؟
قالَ: وَاللّهِ، ما سيماهُم بِسيمَا المُنافِقينَ، إنَّ بَينَ أعيُنِهِم لَأَثَرَ السُّجودِ، وهُم يَتَأَوَّلونَ القُرآنَ.
فَقالَ عَلِيٌّ
شرح نهج البلاغةـ به نقل از عمر، غلام غفره ـ: آن گاه كه على عليه السلام از صفّين به كوفه بازگشت، خوارج بر پا شدند و گرد آمدند و به صحرايى در كوفه با نام «حروراء» روان شدند و ندا در دادند: داورى تنها از آنِ خداست، گر چه مشركان نخواهند. هَلا كه على و معاويه، ديگران را در حكم خدا شريك ساخته اند!
پس على عليه السلام، عبداللّه بن عبّاس را به سوى آنان روان ساخت و او كار ايشان را بررسى كرد و با آنان سخن گفت و سپس نزد على عليه السلام بازگشت. على عليه السلام او را گفت: «چه ديدى؟»
ابن عبّاس گفت: به خدا سوگند، نمى دانم آنان چيستند!
على عليه السلام به او گفت: «آيا ايشان را منافق يافتى؟».
گفت: خداى را سوگند، نشانِ منافقان در سيماى آنان پيدا نيست. ميان پيشانى هايشان اثر سجده نمايان است و قرآن را
الكامل للمبرّد:ذَكَرَ أهلُ العِلمِ مِن غَيرِ وَجهٍ أنَّ عَلِيّا رضى الله عنه لَمّا وَجَّهَ إلَيهِم عَبدَ اللّهِ بنَ العَبّاسِ لِيُناظِرَهُم، قالَ لَهُم: مَا الَّذي نَقَمتُم عَلى أميرِ المُؤمِنينَ؟
قالوا: قَد كانَ لِلمُؤمِنينَ أميرا، فَلَمّا حَكَّمَ في دينِ اللّهِ خَرَجَ مِنَ الإِيمانِ، فَليَتُب بَعدَ إقرارِهِ بِالكُفرِ نَعُد لَهُ.
فَقالَ ابنُ عَبّاسٍ: ما يَنبَغي لِمُؤمِنٍ لَم يَشُب إيمانَهُ شَكٌّ أن يُقِرَّ عَلى نَفسِهِ بِالكُفرِ.
قالوا: إنَّهُ قَد حَكَّمَ.
قالَ: إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ قَد أَمَرَنا بِالتَّحكيمِ في قَتلِ صَيدٍ، فَقالَ عَزَّ وجَلَّ: «يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ» ، فَكَيفَ في إمامَةٍ قَد أشكَلَت عَلَى المُسلِمينَ؟!
فَقالوا: إنَّهُ قَد حُكِمَ عَلَيهِ فَلَم
الكامل، مبرّد:دانشوران، به طرق مختلف، روايت كرده اند كه چون على عليه السلام، عبد اللّه بن عبّاس را براى مناظره نزد خوارج فرستاد، وى به آنها گفت: چه سبب شد كه بر امير مؤمنان عصيان مى ورزيد؟
گفتند: حقّا كه او امير مؤمنان بود، امّا آن گاه كه در دين خدا، داور برگزيد، از ايمان بيرون شد. پس بايد بعد از اقرار به كفر، توبه كند تا ما به سويش بازگرديم.
ابن عبّاس گفت: براى مؤمنى كه ايمانش به شك در نياميخته، سزاوار نيست كه به كفر خود اقرار ورزد.
گفتند: او داور برگزيد!
گفت: همانا خداى عز و جل در مسئله قتل صيد، ما را به داورى امر فرموده و گفته است: «. دو عادل از شما در آن داورى كنند» . پس چرا در [مسئله]پيشوايى كه بر مسلمانان دشوار شده، چنين نباشد؟
گفتند: [امّا] در اين جا، داورى به زيان او شد و
الكامل للمبرّد:كانَ أصحابُ النُّخَيلَةِ قالوا لِابنِ عَبّاسٍ: إن كانَ عَلِيٌّ عَلى حَقٍّ لم يَشكُك فيهِ وحَكَّمَ مُضطَرّا، فَما بالُهُ حَيثُ ظَفِرَ لَم يَسبِ؟
فَقالَ لَهُم ابنُ عَبّاسٍ: قَد سَمِعتُمُ الجَوابَ فِي التَّحكيمِ، فَأَمّا قَولُكُم فِي السِّباءِ أفَكُنتُم سابينَ اُمَّكُم عائِشَةَ؟! فَوَضَعوا أصابِعَهُم في آذانِهِم، وقالوا: أمسِك عَنّا غَربَ لِسانِكَ ۱ يَابنَ عَبّاسٍ؛ فَإِنَّهُ طَلقٌ ذَلقٌ ۲، غَوّاصٌ عَلى مَوضِعِ الحُجَّةِ. ۳
الكامل، مبرّد:گردآمدگان در نُخَيله ۴ به ابن عبّاس گفتند: اگر على بر حق بود، در آن شك نمى كرد و به داورى ناچار نمى شد. او را چه شد كه وقتى پيروز گشت، دشمن را به اسيرى نگرفت؟
ابن عبّاس گفت: پاسخ را در باب داورى شنيديد. و امّا سخنتان درباره اسير گرفتن؛ آيا شما مادرتان عايشه را به اسيرى مى بريد؟
آنان انگشتانشان را در گوش هاشان نهادند و گفتند: اى ابن عبّاس! تيزىِ زبان خود را از ما وا گير، كه [بسيار]تيز است و به گاه استدلال، به اعماق نفوذ مى كند.
تـاريخ الطبري عـن عمارة بن ربيعةـ في ذِكـرِ الخَوارِجِ ـ: بَعَثَ عَلِيٌّ ابنَ عَبّاسٍ إلَيهِم، فَقالَ: لا تَعجَل إلى جَوابِهِم وخُصومَتِهِم حَتّى آتِيَكَ. فَخَرَجَ إلَيهِم حَتّى أتاهُم، فَأَقبَلوا يُكَلِّمونَهُ، فَلَم يَصبِر حَتّى راجَعَهُم فَقالَ: ما نَقَمتُم مِنَ الحَكَمَينِ؛ وقَد قالَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ: «إِن يُرِيدَآ إِصْلَـحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَآ» ، فَكَيفَ بِاُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله.
فَقالَتِ الخَوارِجُ: قُلنا: أمّا ما جَعَلَ حُكمَهُ إلَى النّاسِ وأمَرَ بِالنَّظَرِ فيهِ وَالإِصلاحِ لَهُ، فَهُوَ إلَيهِم كَما أمَرَ بِهِ، وما حَكَمَ فَأَمضاهُ فَلَيسَ لِلعِبادِ أن يَنظُروا فيهِ؛ حَكَمَ فِي الزّاني مِئَةَ جَلدَةٍ، وفِي السّارِقِ بِقَطعِ يَدِهِ، فَلَيسَ لِلعِبادِ
تاريخ الطبرىـ به نقل از عمارة بن ربيعه، در بيان جريان خوارج ـ: على عليه السلام، ابن عبّاس را به سوى آنان روان كرد و گفت: «در پاسخگويى و جدال با ايشان، شتاب نكن تا من فرا رسم».
ابن عبّاس به سوى آنان حركت كرد تا به ايشان رسيد. آنان به جانبش روى آورده، گفتار آغاز كردند. وى درنگ نورزيد و با آنان به استدلال پرداخت و گفت: از [تعيينِ]داوران چه عيبى جستيد، حال آن كه خداوند عز و جل فرموده است: «اگر آن دو داور خواهان اصلاح باشند، خدا ميانشان سازگارى پديد مى آوَرد» . پس چرا درباره امّت محمّد صلى الله عليه و آله چنين نباشد؟
خوارج گفتند: ما گفتيم كه آنچه خداوند، داورى درباره آن را به مردم وا نهاده و دستور فرموده كه در آن به انديشه و اصلاح پردازند، همان گونه كه او امر فرموده، بر عهده مردم است. امّا
۱.تاريخ الطبري: ج 5 ص 64، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 393، أنساب الأشراف: ج 3 ص 122، المعيار والموازنة: ص 194 كلاهما نحوه.
شرح الأخبار عن عبد اللّه بن عبّاس:أرسَلَني عَلِيٌّ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام إلَى الخَوارِجِ الحَرَورِيَّةِ لِاُكَلِّمَهُم، فَكَلَّمتُهُم. فَقالوا: لا حُكمَ إلّا للّهِِ. فَقُلتُ: أجَل، ولكِن أما تَقرَؤونَ القُرآنَ وقَولَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ: «يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ» ۱، وقولَهُ: «وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ» ۲، وقولَهُ: «فَابْعَثُواْ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَآ» ۳! وقَد شَهِدَ مَن شَهِدَ مِنكُم رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذ حَكَّمَ سَعدا في بَني قُرَيظَةَ، فَلَمّا حَكَمَ فيهِم بِالحَقِّ أجازَ حُكمَهُ، وقالَ: لَقَد حَكَمتَ فيهِم بِحُكمِ اللّهِ مِن فَوقِ سَبعَةِ أرقِعَةٍ، فَهَل تَقولونَ إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله
شرح الأخبارـ به نقل از عبد اللّه بن عبّاس ـ: على امير مؤمنان، مرا به سوى خوارجِ حَروريه روانه كرد تا با ايشان سخن گويم؛ و من چنين كردم.
آنان گفتند: حكم تنها از آنِ خداست!
گفتم: آرى؛ امّا مگر در قرآن نمى خوانيد كه خداى عز و جل فرموده است: «دو عادل از ميان شما در آن داورى كنند» و نيز فرموده: «و اين كه ميان ايشان بر پايه آنچه خداوند نازل فرموده، حكم كنى» ؛ و همچنين: «پس داورى از خويشانِ مرد و داورى از خويشانِ زن بر گزينيد» ؟
برخى از شما شاهد بوديد كه پيامبر خدا، سعد را در [ماجراى] بنى قريظه داور ساخت و آن گاه كه وى به حق درباره ايشان داورى كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله داورى اش را جارى ساخت و [به وى]فرمود: «به راستى كه تو با همان حكم خدا كه از فراز هفت آسمان نازل كرده، درباره آنان