حدیث دربارهموضع ابو موسى در برابر فرستادگان امام على

تاريخ الطبري عن محمّد وطلحة:قامَ الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ فَقالَ: يا أيُّهَا النّاسُ! أجيبوا دَعوَةَ أميرِكُم، وسيروا إلى إخوانِكُم؛ فَإِنَّهُ سَيوجَدُ لِهذَا الأَمرِ مَن يَنفِرُ إلَيهِ، وَاللّهِ لَأَن يَلِيَهُ اُولُو النُّهى أمثَلُ فِي العاجِلَةِ، وخَيرٌ فِي العاقِبَةِ، فَأَجيبوا دَعوَتَنا وأعينونا عَلى مَا ابتُلينا وَابتُليتُم. فَسامَحَ النّاسُ وأجابوا ورَضوا بِهِ. وأتى قَومٌ مِن طَيِّى ءٍ عَدِيّا فَقالوا: ماذا تَرى وما تَأمُرُ؟ فَقالَ: نَنتَظِرُ ما يَصنَعُ النّاسُ. فَاُخبِرَ بِقِيامِ الحَسَنِ وكَلامِ مَن تَكَلَّمَ فَقالَ: قَد بايَعنا هذَا الرَّجُلَ، وقَد دَعانا إلى جَميلٍ، وإلى هذَا الحَدَثِ العَظيمِ لِنَنظُرَ فيهِ، ونَحنُ سائِرونَ وناظِرونَ. وقامَ هِندُ بنُ عَمروٍ فَقالَ: إنَّ أميرَ المُؤمِنينَ قَد دَعانا، وأرسَلَ الَينا رُسُلَهُ حَتّى جاءَنَا ابنُهُ، فَاسمَعوا إلى قَولِهِ، وَانتَهوا إلى أمرِهِ، وَانفِروا إلى أميرِكُم، فَانظُروا مَعَهُ في هذَا الأَمرِ، وأعينوهُ بِرَأيِكُم. وقامَ حُجرُ بنُ عَدِيٍّ فَقالَ: أيُّهَا النّاسُ! أجيبوا أميرَ المُؤمِنينَ، وَانفِروا خِفافا وثِقالاً، مُرّوا؛ أنَا أوَّلُكُم. ۱
تاريخ الطبرىـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: حسن بن على عليهماالسلام به پا خاست و گفت: «اى مردم! دعوت اميرتان على عليه السلام را پاسخ گوييد و به سوى برادرانتان روان گرديد كه به زودى كسانى براى اين كار، پيدا خواهند شد. به خدا سوگند، اگر خردمندانْ بدين كار پردازند، براى دنيايشان شايسته تر و براى آخرتشان بهتر است. پس دعوت ما را بپذيريد و ما را در آزمايشى كه دامنگير ما و شما شده، كمك كنيد». مردم پذيرفتند و دعوتش را اجابت كردند و به آن رضايت دادند. گروهى از قبيله طَى، نزد عَدى [بن حاتم]رفتند و گفتند: چه نظرى دارى و چه دستور مى دهى؟ گفت: ببينيم مردمْ چه كار مى كنند. چون خبر سخنان حسن عليه السلام و ديگران به وى داده شد، گفت: ما با اين مرد (على عليه السلام) بيعت كرده ايم و اكنون ما را به سوى كارى شايسته فرا خوانده است و به اين كه در اين كار بزرگ بنگريم. ما حركت مى كنيم و مى نگريم. هند بن عمر به پا خاست و گفت: به راستى كه امير مؤمنان، ما را فرا خوانده است و نمايندگانش را نزد ما فرستاده و فرزندش نزد ما آمده است. پس سخنش را بشنويد و فرمانش را به كار بنديد و به سوى اميرتان رويد و با او در اين كار بنگريد و با نظر خويش، او را يارى رسانيد. سپس حُجر بن عَدى به پا خاست و گفت: اى مردم! امير مؤمنان را پاسخ گوييد و سبك بار و گران بار، كوچ كنيد. بياييد كه من نخستينِ شمايم.
۱.تاريخ الطبري: ج 4 ص 485، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 328 و 329 نحوه.

احادیث دیگر این موضوع

۲
تاريخ الطبرىـ به نقل از محمّد و طلحه ـ: ابو موسى بيرون آمد و حسن عليه السلام را ملاقات كرد و او را در آغوش كشيد و رو به سوى عمّار كرد و گفت: اى ابو يقظان! تو هم به همراه دشمنان با اميرمؤمنان دشمنى مى كنى؟ پس خودت را در جرگه فاجران قرار داده اى. عمّار گفت: چنين نكردم و چرا نسبت به من بدگويى مى كنى؟ حسن عليه السلام سخن آن دو را بُريد و روبه سوى ابو موسى نمود و فرمود: «اى ابو موسى! چرا مردم را از ما مى رانى؟ به خدا سوگند، نه ما جز اصلاح، قصد ديگرى داريم و نه از كسى مانند امير مؤمنان بر چيزى بايد هراس داشت». ابو موسى گفت: راست مى گويى ـ پدر و مادرم فدايت! ـ؛ وليكن مشاور، امين است. از پيامبر خدا شنيدم كه مى فرمود: «فتنه اى رُخ خواهد داد كه در آن زمان، آن كس كه بنشيند، بهتر است از كسى كه برخيزد، و آن كه برخيزد، بهتر است از كسى كه پياده به راه افتد، و پياده، بهتر است از سواره». خداوند عز و جل ما را برادر قرار داد و مال و خونمان را بر يكديگر حرام گردانيد و فرمود: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! اموال همديگر را به ناروا مخوريد. و همديگر را مكُشيد؛ زيرا خدا همواره با شما مهربان است» و خداوند عز و جل فرموده است: «و هر كس مؤمنى را عمداً بكشد، كيفرش دوزخ است» . عمّار، خشمگين شد و اين سخن، او را بد آمد و به پا خاست و گفت: اى مردم! همانا پيامبر صلى الله عليه و آله تنها به ابو موسى فرمود: «تو در آن [فتنه] بنشينى، بهتر است از اين كه برخيزى». ابو موسى برخاست و گفت: اى مردم! مرا اطاعت كنيد تا بنيادى از بنيادهاى عرب باشيد كه گرفتار به شما پناه آورَد و هراسناك، در ميان شما امنيت يابد. به راستى كه ما ياران محمّد صلى الله عليه و آله به آنچه [از او] شنيديم، داناتريم. فتنه وقتى رو آورَد، مشتبه باشد و وقتى رخت بر بندد، آشكار گردد و به راستى كه اين فتنه، چونان دردى كه شكم را مى دَرَد، رشته اتّحاد مسلمانان را خواهد دريد، با باد شمال و جنوب و صبا و مغرب از چهار سو خواهد وزيد و زمانى آرام شود كه كس نداند از كجا آمده است و خردمند را چون ابلهان، سرگردان كند. شمشيرهايتان را در نيام كنيد، نيزه هاتان را كوتاه كنيد، تيرهايتان را بگذاريد و زِه هاى كمان هايتان را پاره كنيد و در خانه هايتان بنشينيد. قريش را واگذاريد ـ اگر اصرار دارند از دارالهجره (مدينه) بيرون آيند و از آگاهان به خلافتْ دورى گزينند ـ تا شكافشان را به هم آورند و كمبودهاى خود را پُر كنند. اگر كارى كنند، به سود خويش كوشيده اند و اگر كارى نكنند، براى خود، بليّه آورده اند. روغنشان را در مَشك خودشان مى ريزند. ميدانى مى گويد: اين، ضرب المثل است براى كسى كه ثروتش را براى خودش مصرف مى كند و مى خواهد بدان وسيله منّت گذارد (مجمع الأمثال: ج 2 ص 112 ش1799). از من خيرخواهى جوييد، نه دغلكارى. مرا اطاعت كنيد تا دين و دنياتان به سلامت باشد. هركه اين فتنه را پديد آورَد، به آتش آن بسوزد. زيد برخاست و دست بريده خود را بلند كرد دست او در نبرد «يَرموك» قطع شده بود. و گفت: اى عبد اللّه بن قيس (ابو موسى)! فرات را از راه خود بازگردان. ميدانى در توضيح جمله «من يرد الفرات عن دراجه» كه در متن عربى آمده مى گويد: دِراج، جمع دَرَج به معناى صورت است؛ يعنى كار از دستش خارج شد و مردم تصميم گرفتند از كوفه خارج شوند و او ديگر نمى توانست آنها را به سرعتْ بيرون بَرَد (مجمع الأمثال: ج 3 ص 336 ش4094). از جايى كه مى آيد، بَرَش گردان تا همان طور كه آمده است، بازگردد! اگر اين كار را بتوانى انجام دهى، خواسته ات را هم مى توانى انجام دهى. از كارى كه توانش را ندارى، دست بردار. زيد، سپس خواند: «الف، لام، ميم. آيا مردم پنداشتند كه تا گفتند: ايمان آورديم، رها مى شوند و مورد آزمايش قرار نمى گيرند؟» . به سوى امير مؤمنان و سرور مسلمانان حركت كنيد و همگى به سوى او بسيج شويد تا حق را دريابيد. قعقاع بن عمرو، برخاست و گفت: به راستى كه من، خيرخواه و دلسوز شمايم. دوست مى دارم كه راه صواب پوييد و سخنى با شما مى گويم كه سخن حقّى است. آنچه امير (ابو موسى) مى گويد، همان [صحيح ترين كار] است، اگر شُدنى باشد. امّا آنچه زيد مى گويد، [بايد دانست كه]زيد، خود از حكومتيان است. از او خيرخواهى مجوييد؛ زيرا كسى كه در فتنه بوده و به سويش حركت كرده، خود را از آن باز نمى دارد. سخن درست، آن است كه ناچار، زمامدارى بايد كه امور مردم را سامان دهد و ستمگر را باز دارد و ستمديده را عزيز گردانَد. اينك على، امورى را كه برعهده گرفته، اداره مى كند و منصفانه دعوت مى كند و به اصلاحْ فرا مى خواند. پس بسيج شويد و در صحنه حضور داشته باشيد. سيحان گفت: اى مردم! حكومت و مردم، زمامدار مى خواهند تا ستمگر را برانَد و ستمديده را عزّت بخشد و مردم را گِرد آورَد و اينك، اين زمامدار شماست كه شما را فرا مى خواند تا در كار او و دو رقيبش [طلحه و زبير] بنگريد. وى امين امّت و فقيه در دين است. هركه مى خواهد به سويش بيايد كه ما به سوى وى روانيم.
شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو مخنف ـ: وقتى ابو موسى، سخنرانى حسن عليه السلام و عمّار را شنيد، به پا خاست و بر منبر رفت و گفت: سپاسْ از آنِ خدايى است كه ما را به واسطه محمّد صلى الله عليه و آله گرامى داشت و پس از جدايى، ما را جمع كرد و پس از دشمنى، ما را برادر و دوستدار يكديگر قرار داد و بر ما خون و ثروت يكديگر را حرام گردانيد. خداوند سبحان فرمود: «و اموالتان را ميان خودتان به ناروا مخوريد» و فرمود: «و هر كسى عمداً مؤمنى را بكشد، كيفرش دوزخ است كه در آن، ماندگار خواهد بود» . پس اى بندگان خدا! از خداوند، پروا كنيد، سلاحتان را بر زمين گذاريد و از كشتن برادرانتان خوددارى ورزيد. امّا بعد؛ اى كوفيان! اگر نخستْ خداوند را اطاعت كنيد و در مرتبه دوم، مرا اطاعت كنيد، از بنيادهاى عرب خواهيد بود كه گرفتار به شما پناه آورَد و هراسناك، در ميان شما امنيت يابد. به راستى كه على، شما را براى جنگ با مادرتان عايشه و طلحه و زبير، دو حوارى پيامبر خدا و مسلمانانِ همراهشان بسيج مى كند و من، اين فتنه ها را بهتر مى شناسم. فتنه ها وقتى روى مى آورند، مُشتَبَه (ناشناخته) هستند و وقتى روى مى گردانند، آشكار مى گردند. همانا مى ترسم بر شما كه دو گروه غافل از شما با يكديگر رو در رو شوند و يكديگر را بكشند و آن گاه مانند پلاسى افتاده بر زمينِ بلند، رها شوند. سپس اراذل ومردمان پست، باقى مانند كه نه امر به معروف مى كنند و نه نهى از منكر. به راستى كه فتنه اى پوشيده بر شما وارد شده كه معلوم نيست از كجا آمده است كه خردمند را سرگردانْ رها مى كند. گويا مى شنوم كه پيامبر خدا، ديروز از فتنه ها ياد مى كرد و مى فرمود: «تو در آن خُفته باشى، بهتر از آن است كه نشسته باشى، و نشسته باشى، بهتر از آن است كه ايستاده باشى، و تو در آن ايستاده باشى، بهتر از آن است كه كوشا باشى». پس شمشيرها را در نيام كنيد و نيزه ها را بشكنيد و تيرها را بگذاريد و زه ها را پاره كنيد و قريش را رها كنيد تا پارگى را خود رفو كنند و شكاف را خود پُر كنند. اگر كارى كنند، به سود خويش كرده اند و اگر سر باز زنند، هر ثمرى كه بدهد، براى خودشان است. روغنشان را در مَشك خودشان مى ريزند. از من خيرخواهى بجوييد، نه دغلكارى. مرا اطاعت كنيد و نافرمانى مكنيد تا راه سلامت بر شما آشكار گردد، و هركه آتش فتنه را برافروخته است، به آن درافتد. عمّار بن ياسر، به سوى او بلند شد و گفت: تو خود شنيدى كه پيامبر خدا چنين فرمود؟ ابو موسى گفت: آرى. اين دستانم گِرو آنچه گفتم! عمّار گفت: اگر راست بگويى، پس تنها تو مقصود پيامبر خدا بوده اى و حجّت را تنها بر تو تمام كرده است. پس در خانه ات بنشين و در فتنه، داخل مشو. امّا من گواهى مى دهم كه پيامبر خدا، على را به پيكار با ناكثين فرمان داد و براى او افرادى را نام بُرد، و او را به پيكار با قاسطين فرمان داد. اگر مى خواهى، گواهانى بياورم كه گواهى دهند پيامبر خدا تنها تو را [از فتنه]منع كرد و تنها تو را از ورود در فتنه، برحذر داشت. سپس به وى گفت: دستت را بر آنچه شنيدى، به من ده. ابو موسى دستش را دراز كرد. عمّار بدو گفت: خداوند، دستى را كه با على پيكار كند و او را انكار نمايد، خوار مى سازد. سپس او را كشيد و او از منبر به زير آمد.