پيوند درشتى و نرمى
3 حدیث
الإمام عليّ عليه السلامـ في كِتابِهِ إلى بَعضِ عُمّالِهِ ـ: أمّا بَعدُ، فَإِنَّ دَهاقينَ ۱ أهلِ بَلَدِكَ شَكَوا مِنكَ غِلظَةً وقَسوَةً، وَاحتِقارا وجَفوَةً، ونَظَرتُ فَلَم أرَهُم أهلاً لِأَن يُدنَوا لِشِركِهِم، ولا أن يُقصَوا ويُجفَوا لِعَهدِهِم، فَالبَس لَهُم جِلبابا مِنَ اللّينِ تَشوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ، وداوِل لَهُم بَينَ القَسوَةِ وَالرَّأفَةِ، وَامزُج لَهُم بَينَ التَّقريبِ وَالإِدناءِ، وَالإِبعادِ وَالإِقصاءِ، إن شاءَ اللّهُ. ۲
امام على عليه السلامـ در نامه اش به يكى از كارگزارانش ـ: پس از حمد و سپاس خداوند؛ دهقانان شهر تو به سبب درشتى، سختى، ستم و تحقير كردن هاى تو [نسبت به ايشان]، از تو شكايت دارند. من در كارشان نگريستم. آنان را به خاطر شركشان شايسته اين نيافتم كه نزديك شوند، و نيز به خاطر پيمانشان [و بودنشان در پناه اسلام]، شايسته نيست كه رانده شوند يا بر آنان جفا شود. پس درباره آنان، درشتى ونرمى را درهم آميز وميان درشتى و مهربانى با آنان، در چرخش باش، و ميان تقريب و نزديك كردن و دور كردن و راندن، جمع كن، إن شاء اللّه! ۳
۱.الدهقان: رئيس القرية ومُقدَّم التُّنّاء وأصحاب الزراعة، وهو معرَّب (النهاية: ج 2 ص 145 «دهقن»).
۲.نهج البلاغة: الكتاب 19، بحار الأنوار: ج 33 ص 489 ح 694؛ أنساب الأشراف: ج 2 ص 390 نحوه، وذكر أنّه عليه السلام كتبه إلى عمرو بن سلمة الأرحبي، وفيه «في غير ما أن يظلموا، ولا ينقض لهم عهد، ولكن تفرّغوا لخراجهم، ويقاتل من ورائهم، ولا يؤخذ منهم فوق طاقتهم، فبذلك أمرتك، واللّه المستعان. والسلام» بدل «وداول لهم.».
۳.در كتاب أنساب الأشراف آمده كه اين نامه را براى عمرو بن سلمه نوشت و در آن به جاى «پس درباره آنان درشتى و نرمى را در هم آميز.» آمده است: «بدون آن كه مورد ستم قرار گيرند و پيمانشان شكسته شود؛ ليكن خراج بپردازند و براى حفظ آنان نبرد بيش از توانشان از آنان ستانده نشود، بدين مطلب تو را فرمان دادم و خداوند، كمك كار است. والسلام!» (أنساب الأشراف: ج 2 ص 390).
تاريخ اليعقوبي:كَتَبَ عَلِيٌّ إلى عُمَرَ بنِ مَسلَمَةَ الأَرحَبِيِّ: أمّا بَعدُ، فَإِنَّ دَهاقينَ عَمَلِكَ شَكَوا غِلظَتَكَ، ونَظَرتُ في أمرِهِم فَما رَأَيتُ خَيرا، فَلتَكُن مَنزِلَتُكَ بَينَ مَنزِلَتَينِ: جِلبابِ لِينٍ، بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ، في غَيرِ ظُلمٍ ولا نَقصٍ؛ فَإِنَّهُم أحيَونا صاغِرينَ، فَخُذ ما لَكَ عِندَهُم وهُم صاغِرونَ، ولا تَتَّخِذ مِن دونَ اللّهِ وَليّا، فَقَد قالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا» ۱ وقالَ جَلَّ وَعَزَّ في أهلِ الكِتابِ: «لَا تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَـرَى أَوْلِيَآءَ» وقالَ تَبارَكَ وتَعالى: «وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ» ۲ وقَرِّعهُم بِخَراجِهِم، وقابِل في
تاريخ اليعقوبى:على عليه السلام به عمر بن مسلمه اَرحبى نوشت: پس از حمد و سپاس خداوند؛ دهقانانِ منطقه ات، از درشتى ات شكايت كرده اند و من در كار آنان نگريستم و خيرى نديدم. بايد موضع تو ميانه باشد: نرمى اى آميخته با درشتى. [البته] بدون ستم و كم گذاشتن. چرا كه آنان، گرچه با خوارى، ما را به سر و سامان مى رسانند. پس حقّى را كه بر آنان دارى، از ايشان با خوارى بستان و غيرِ خدا را دوست مگير. خداوند عز و جل فرموده است: «از غيرِ خودتان دوست و هم راز مگيريد. آنان از هيچ نابكارى در حقّ شما كوتاهى نورزند» و خداوند عز و جل درباره اهل كتاب فرموده است: «يهود و نصارا را به عنوان دوست، انتخاب مكنيد» و خداوند ـ تبارك و تعالى ـ فرموده است: «و هر كس از شما آنها را به دوستى گيرد، از آنان خواهد بود» . با
الإمام عليّ عليه السلامـ في كِتابِهِ إلى بَعضِ عُمّالِهِ ـ: أمّا بَعدُ، فَإِنَّكَ مِمَّن أستَظهِرُ بِهِ عَلى إقامَةِ الدّينِ، وأقمَعُ بِهِ نَخوَةَ الأَثيمِ، وأسُدُّ بِهِ لَهاةَ الثَّغرِ المَخوفِ. فَاستَعِن بِاللّهِ عَلى ما أهَمَّكَ، وَاخلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغثٍ مِنَ اللّينِ، وَارفُق ما كانَ الرِّفقُ أرفَقَ، وَاعتَزِم بِالشِّدَّةِ حينَ لا تُغني عَنكَ إلّا الشِّدَّةُ. وَاخفِض لِلرَّعِيَّةِ جَناحَكَ، وَابسُط لَهُم وَجهَكَ، وألِن لَهُم جانِبَكَ. وآسِ بَينَهُم فِي اللَّحظَةِ والنَّظرَةِ، وَالإِشارَةِ وَالتَّحِيَّةِ؛ حَتّى لا يَطمَعَ العُظَماءُ في حَيفِكَ، ولا يَيأَسَ الضُّعَفاءُ مِن عَدلِكَ. وَالسَّلامُ. ۱
امام على عليه السلامـ در نامه اش به يكى از كارگزارانش ـ: پس از حمد و سپاس خداوند؛ تو از آنانى كه در يارىِ دين، از آنان پشتيبانى خواهم و خودستايى گنهكاران را با او از بين بَرَم، و رخنه مرزهاى بيم آور را با او ببندم. پس در آنچه برايت مهمّ است، از خداوند، كمك بجو و درشتى و نرمى را درهم آميز و آن جا كه مهربانى بايد، مهربانى پيشه كن و آن جا كه جز درشتى به كار نيايد، درشتى پيش گير. در برابر شهروندان، فروتن باش و با آنان، گشاده رويى كن و نرمخويى نما. با آنان، يكسان رفتار نما در نگاه با گوشه چشم، و نگاه خيره، و در اشاره و تحيّت گفتن؛ تا بزرگان، در تو طمعِ ستم نكنند و ناتوانان، از عدالتت مأيوس نگردند. والسلام ۲!
۱.نهج البلاغة: الكتاب 46، الأمالي للمفيد: ص 80 ح 4 نحوه، وفيه أنّه عليه السلام كتبه إلى الأشتر بعد قتل محمّد بن أبي بكر وهو غير صحيح ظاهرا لأنّ شهادة محمّد بن أبي بكر وقعت بعد شهادة مالك الأشتر، نهج البلاغة: الكتاب 27، تحف العقول: ص 177 وليس فيهما صدره إلى «لا تغني عنك إلّا الشدّة» وفيهما «أنّه عليه السلام كتبه إلى محمّد بن أبي بكر».
۲.و در الأمالى، مفيد نوشته شده كه اين نامه را پس از كشته شدن محمّد بن ابى بكر به مالك اشتر نوشت؛ ولى بر حسب ظاهر درست نيست؛ چرا كه شهادت محمّد بن ابى بكر، پس از شهادت مالك رُخ داده است (الأمالى، مفيد: ص 80 ح 4).