حدیث دربارهآموزش سپاهيان

عنه عليه السلام:إن كانَت ـ وأعوذُ بِاللّهِ ـ فيكُم هَزيمَةٌ فَتَداعَوا، وَاذكُرُوا اللّهَ وما تَوعَّدَ بِهِ مَن فَرَّ مِنَ الزَّحفِ، وبَكِّتوا ۱ مَن رأَيتُموهُ وَلّى. وَاجمَعوا الأَلوِيَةَ، وَاعتَقِدوا. وَليُسرِع المُخِفُونَ في رَدِّ مَنِ انهَزَمَ إلَى الجَماعَةِ وإلَى المُعَسكَرِ، فَليَنفِر مَن فيهِ إلَيكُم، فَإذَا اجتَمَعَ أطرافُكُم، وأتَت أمدادُكُم، وَانصَرَفَ فَلُّكُم، فَأَلحِقُوا النّاسَ بِقُوّادِهِم، وأحكِموا تَعابِيَّهُم، وقاتِلوا، وَاستَعينوا بِاللّهِ، وَاصبِروا؛ وفِي الثَّباتِ عِندَ الهَزيمَةِ، وحَملِ الرَّجُلِ الواحِدِ الواثِقِ بِشَجاعَتِهِ عَلَى الكَتيبَةِ، فَضلٌ عَظيمٌ. ۲

امام على عليه السلام:اگر خداى ناكرده در ميان شما شكستى رُخ داد، جمع شويد و خدا را ياد كنيد و يادآوريد آنچه بر گُريختگان از نبرد، وعده [كيفر]داده شده است و آن را كه در حال پشت كردن به دشمن ديديد، نكوهش كنيد. پرچم ها را گردآورده، يكى كنيد. چابك سواران، در بازگرداندن فراريان به سوى جمعيت و لشكر، شتاب كنند، و هركس در مخفيگاه هاست، به سوى شما كوچ كند. وقتى كناره هاى لشكر گِرد آمد و نيرو و توان به شما رسيد و حالت شكست خوردگى از ميان شما رخت بربست، لشكر را به فرماندهان بسپاريد و جهت ها (يگان ها) را استوار سازيد و نبرد كنيد؛ و از خداوند يارى جوييد و شكيبايى كنيد كه در پايدارى به هنگام شكست و يورش مردى دلاور بر دشمن، پاداشى بزرگ است.

۱.التبكيت: التقريع والتوبيخ (النهاية: ج 1 ص 148 «بكت»).

۲.دعائم الإسلام: ج 1 ص 373.

کلیدواژه‌ها سیاست امام علی علیه السلام سیاست های جنگی جنگ های امام علی علیه السلام جنگ صفین +2 مورد دیگر

احادیث دیگر این موضوع

امام على عليه السلامـ از سفارش او به زياد بن نضر، هنگامى كه او را پيشاپيش سپاه به صفّين گسيل داشت ـ: بدان كه پيشروان سپاه، ديده بانان آن اند و ديده بان ها، پيشروان جاسوسان اند. پس هنگامى كه از شهرهايت بيرون شدى و به دشمن نزديك گشتى، بى احساس خستگى، ديده بان را به هر سو، بويژه شيار كوه ها، لابه لاى درختان، كمينگاه ها و هر جاى ديگر بفرست. تا دشمن بر شما شبيخون نزند و براى شما كمين نگذاشته باشند. دسته ها و واحدها را از صبح تا به شب، راه مَبَر، مگر براى آمادگى كه اگر حادثه اى رُخ داد يا امر ناگوارى به شما رسيد، پيشاپيش، خود را مهيّا كرده باشيد. چون به دشمن رسيديد يا دشمن بر شما فرود آمد، لشكرگاهتان را برفراز بلندى ها يا دامنه كوه ها يا بين رودخانه ها قرار دهيد تا براى شما پناه و براى دشمن، مانعى باشد؛ و نبرد را از يك سو و دو سو قرار دهيد، و ديده بان ها را بر ستيغ كوه ها و فراز پشته ها و كناره نهرها بگماريد تا براى شما ديده بانى كنند كه مبادا دشمن، بر شما از جايى كه مى ترسيد و يا جايى كه از آن بيم نداريد، فرود آيد. هنگامى كه فرود آمديد، با هم فرود آييد، و وقتى كوچ كرديد، با هم بكوچيد. هنگامى كه شب شما را فرا گرفت و فرود آمديد، لشكرگاه را با نيزه ها و سپرها بپوشانيد و تيراندازها را پشتِ سپرها بگماريد كه مبادا فريب بخوريد يا غفلت بر شما مستولى گردد. خود، لشكرت را نگاهبانى كن و بپرهيز از آن كه به خواب روى يا شب را به روزآورى، مگر با خوابِ اندك يا در حدّ چشيدن، و همين شيوه و روش را داشته باش تا به دشمن رسى. بر تو باد درنگ در جنگ؛ و بپرهيز از عجله، مگر آن كه فرصتى مناسبْ فراهم آيد؛ و بپرهيز از اين كه نبرد كنى، مگر آن كه آنان آغاز كنند يا دستور من به تو رسد. درود و رحمت خدا بر تو باد!

امام على عليه السلامـ از سفارش او به معقل بن قيس رياحى، هنگامى كه او را با سه هزار [سپاهى]به عنوان پيشرو به سوى شام روانه كرد ـ: پروا دار از خدايى كه حتماً او را ملاقات كنى و پايانى جز او ندارى. نبرد مكن، مگر با آنانى كه با تو نبرد كنند. در خُنُكى بامداد و عصرْ حركت كن و در ميانه روز، مردمان را فرود آور، و در حركتْ رفاه و آسايش را منظور دار و سرِشب، راه مرو كه خداوند، آن را براى آرامش و بار انداختن قرار داده، نه براى كوچ كردن. پس سرِشب، خود را آسوده دار و مَركبت را نيز از خستگى بيرون آر. پس چون شب را آسودى، هنگامى كه سحر پديدار شود يا سپيده بامداد آشكار گردد، در پناه بركت خداوندْ حركت كن، و چون دشمن را ديدى، در ميان لشكرت بايست و به دشمن، نه چندان نزديك شو، مانند كسى كه مى خواهد دست به جنگ آرد، و نه چنان دور باش، مانند كسى كه از كارزار بيم دارد، تا دستور من به تو رسد؛ و بدرفتارىِ آنان، شما را وا ندارد كه جنگ را آغاز كنيد، پيش از آن كه آنان را [به راه راست] فرا خوانيد و درِ عذر را به رويشان ببنديد.

امام على عليه السلامـ از نامه اش به گروهى از فرماندهان سپاهش ـ: اگر [دشمنان]به سايه فرمانبرى بازگشتند، اين همان است كه ما دوست مى داريم، و اگر كار آنان به جدايى و نافرمانى كشيد، آن را كه فرمانت بَرَد، به سوى آن كه نافرمانى كند، برانگيز؛ و بى نياز باش بدان كه فرمانت بَرَد از آن كه از يارى ات پاى پس نهد؛ زيرا آن كه جنگ را خوش ندارد، نبودنش بهتر از بودن است و نشستنش از برخاستن، سودمندتر است.

امام على عليه السلام:اگر دشمن بر شما يورش آورد، پس بر درِ خندق ها آرايش گيريد كه در آن جا جز شمشيرها چيزى نيست، و پس از منظّم كردن صف ها بر زمين، استوار باشيد. به صورت دشمنان منگريد و شمارِ آنان، شما را به وحشت نيندازد و به سرزمين ها [و جبهه]خود بنگريد؛ و اگر بر شما حمله ور شدند، بر روى اسب ها خم شويد و در پناه سپرها پنهان شويد، [چونان] دژى محكم كه شكافى در آن نيست؛ و اگر پشت كردند، با شمشيرها بر آنها حمله ور شويد. اگر ايستادند، شما هم در سمتى ديگر بايستيد، و اگر فرار كردند، به سويشان بشتابيد و به جستجويشان برخيزيد.

تاريخ دمشقـ به نقل از ابن عباس ـ: زنان عقيم شدند از اين كه مانند امير مؤمنان، على بن ابى طالب بزايند. به خدا سوگند، نديدم و نشنيدم كه رئيسى با وى مقايسه شود. او را به هنگام نبرد صفّين ديدم كه بر سرش عمامه اى بود كه دو طرفش را رها كرده بود. دو چشمانش گويا به سان دو چراغ درشت بود. او بر گروهى اندكْ ايستاده بود و آنان را به نبردْ وا مى داشت تا به من رسيد، در حالى كه من در لابه لاى مردم بودم. پس فرمود: «اى گروه مسلمانان! خشيت [از خدا]را احساس كنيد، صداها را پايين آوريد، آرامش را بر تَن كنيد، نيزه ها را به كار گيريد در برخى نسخه ها چنين آمده است: نيزه ها را آشكار سازيد. و پيش از كشيدن شمشير، آن را به حركت آوريد و از چپ و راست، شمشير زنيد و با تيزى اش ضربه زنيد، و شمشيرها را با گام ها و تيرها را با نيزه ها هماهنگ سازيد. به درستى كه در ديد خداوند و همراه پسرعموى پيامبر او قرار گرفته ايد. پى در پى حمله كنيد و از فرار، شرم كنيد؛ چرا كه آن، ننگى است كه در نسل ها و گروه ها باقى مانَد، و آتشى است در روز رستاخيز. خود را خرّم و سرخوش داريد و با آسانى و سبُك جانى به سوى مرگْ گام برداريد. لشكر انبوهِ [دشمن] و خيمه اى را كه طناب هايش به اطراف كشيده شده، هدف قرار دهيد و قلب آن را نشانه بگيريد؛ چرا كه شيطان، شتر سركش را سوار شده و بازوانش را گسترانيده است؛ دستى را براى حمله پيش دارد و پايى را براى فرار، به عقب گذارد. پس استوار باشيد و پايدار، تا نور حق بر شما پرتو افكنَد، «كه شما برتريد و خدا با شماست و از پاداش كردارتان نخواهد كاست» ».

امام على عليه السلام:پرچم هايتان را به اين سو و آن سو متمايل مكنيد و اطراف آن را خالى مكنيد و آن را جز به دستِ دلاورمردان مسپاريد؛ چرا كه پاسداران شرافت و آبرو، و شكيبا به هنگام فرود آمدن بلاها، گِردِ پرچم حلقه مى زنند. و بدانيد كه پاسداران، كسانى اند كه گِرد پرچم هاى خود، حلقه زنند و اطراف آن را نگه دارند و پيش و پس آن مى گردند و آن را ضايع نمى سازند؛ نه از آنْ پس مى مانند كه آن را به دشمن بسپارند، و نه از آن پيش مى افتند كه تنهايش گذارند.