حج گزارى عايشه به هنگام محاصره عثمان
8 حدیث
تاريخ المدينة عن يحيى بن سعيد الأنصاري:حَدَّثَني عَمّي ـ أو عَمٌّ لي ـ قالَ: بَينَما أنَا عِندَ عائِشَةَ ـ وعُثمانُ مَحصورٌ، وَالنّاسُ مُجَهِّزونَ لِلحَجِّ ـ إذ جاءَ مَروانُ، فَقالَ: يا اُمَّ المُؤمِنينَ، إنَّ أميرَ المُؤمِنينَ يَقرَأُ عَلَيكِ السَّلامَ ورَحمَةَ اللّهِ، ويَقولُ: رُدّي عَنِّي النّاسَ؛ فَإِنّي فاعِلٌ وفاعِلٌ، فَلَم تُجِبهُ.
فَانصَرَفَ وهُوَ يَتَمَثَّلُ بِبَيتِ الرَّبيعِ بنِ زِيادٍ العَبَسي:
وحَرَّقَ قَيسٌ عَلَيَّ البِلا
دَ حَتّى إذَا اشتَعَلت أجذَما
فَقالَت: رُدّوا عَلَيَّ هذَا المُتَمَثِّلَ، فَرَدَدناهُ.
فَقالَت ـ وفي يَدِها غِرارَةٌ ۱ لَها تُعالِجُها ـ: وَاللّهِ، لَوَدِدتُ أنَّ صاحِبَكَ الَّذي جِئتَ مِن عِندِهِ في غِرارَتي هذِهِ، فَأَوكَيتُ عَلَيها،
تاريخ المدينةـ به نقل از يحيى بن سعيد انصارى ـ: عمويم برايم نقل كرد كه: نزد عايشه بودم و عثمان در محاصره بود. مردم [نيز] آماده حج مى شدند. مروان آمد و گفت: اى مادر مؤمنان! امير مؤمنان (عثمان) به تو سلام و رحمت خداوند را مى رساند و مى گويد: مردم را از من باز گردان كه هر چه بگويى، مى كنم.
امّا عايشه پاسخ نداد.
مروان، در حالى كه باز مى گشت، شعر ربيع بن زياد عَبْسى را مَثَل آورْد:
و قيس، شهرها را بر ضدّ من بر افروخت
و چون زبانه كشيد، از يارى ام باز ايستاد.
عايشه گفت: او را باز گردانيد.
پس، او را باز گردانديم. عايشه، در حالى كه جوالى در دستش بود و آن را اصلاح مى كرد، گفت: به خدا سوگند، دوست داشتم رفيقت (عثمان) ـ همو كه از نزدش آمده اى ـ، در اين جوالم بود و درِ آن را مى بستم و در دريا مى انداختم.
تاريخ اليعقوبي:صارَ مَروانُ إلى عائِشَةَ، فَقالَ: يا اُمَّ المُؤمِنينَ! لَو قُمتِ فَأصلَحتِ بَينَ هذَا الرَّجُلِ وبَينَ النّاسِ!
قالَت: قَد فَرَغتُ مِن جِهازي، وأنَا اُريدُ الحَجَّ.
قالَ: فَيَدفَعُ إلَيكِ بِكُلِّ دِرهَمٍ أنفَقتِهِ دِرهَمَينِ!
قالَت: لَعَلَّكَ تَرى أنّي في شَكٍّ مِن صاحِبِكَ!! أما وَاللّهِ لَوَدِدتُ أنَّهُ مُقَطَّعٌ في غِرارَةٍ مِن غِرائِري، وأنّي اُطيقُ حَملَهُ، فَأَطرَحُهُ فِي البَحرِ. ۱
تاريخ اليعقوبى:مروان به نزد عايشه آمد و گفت: اى مادر مؤمنان! كاش به اصلاح ميان اين مرد با مردم برمى خاستى!
گفت: من، بارَم را بسته ام و عازم حجّم.
گفت: در برابر هر درهمى كه هزينه كرده اى، دو درهم به تو پرداخته مى شود.
گفت: گويى تو مى پندارى كه من درباره رفيقت (عثمان)، ترديد دارم! آگاه باش كه به خدا سوگند، دوست داشتم او تكّه تكّه شده، در جوالى از اين جوال هايم بود و من مى توانستم او را حمل كنم تا در دريايش بيفكنم.
۱.تاريخ اليعقوبي: ج 2 ص 175 وراجع الإيضاح: ص 264.
الفتوح:عَزَمَت عائِشَةُ عَلَى الحَجِّ، وكانَ بَينَها وبَينَ عُثمانَ قَبلَ ذلِكَ كَلامٌ؛ وذلِكَ أنَّهُ أخَّرَ عَنها بَعضَ أرزاقِها إلى وَقتٍ مِنَ الأَوقاتِ فَغَضِبتَ، ثُمَّ قالَت: يا عُثمانُ! أكَلتَ أمانَتَكَ، وضَيَّقتَ رَعِيَّتَكَ، وسَلَّطتَ عَلَيهِمُ الأَشرارَ مِن أهلِ بَيتِكَ، لا سَقاكَ اللّهُ الماءَ مِن فَوقِكَ، وحَرَمَكَ البَركَةَ مِن تَحتِكَ! أما وَاللّهِ لَولَا الصَّلَواتُ الخَمسُ لَمَشى إلَيكَ قَومٌ ذو ثِيابٍ وبَصائِر، يَذبَحوكَ كَما يُذبَحُ الجَمَلُ.
فَقالَ لَها عُثمانُ: «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَــلِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْـئا وَ قِيلَ
الفتوح:عايشه قصد حج كرد و پيش از آن، ميان او و عثمان، بگو مگويى بود؛ زيرا عثمان، روزى و سهم مقرّر عايشه را به تأخير انداخته و آن را به وقتى ديگر موكول كرده بود.
عايشه [نيز] خشمناك شده و گفته بود: اى عثمان! امانتى را كه در نزد تو بود، خوردى و بر رعيّتت تنگ گرفتى و اشرار خاندانت را بر آنان مسلّط كردى. خداوند، آب را از آسمان به تو نرسانَد و بركت زمين را از تو محروم بدارد! به خدا سوگند كه اگر نمازهاى پنجگانه [ات]نبود، گروهى با پوشش و سلاح به سويت مى آمدند و تو را چون شتر نر، ذبح مى كردند.
عثمان [نيز] به او گفت: «خداوند براى كسانى كه كفر ورزيدند، زنان نوح و لوط را مَثَل آورده كه هر دو، در نكاح دو بنده از شايستگان ما بودند و به آن دو خيانت كردند و كارى از دست شوهرانشان در برابر [عذاب]خدا
الفتوحـ في ذِكرِ خُروجِ عائِشَةَ إلَى الحَجِّ لَمّا حوصِرَ عُثمانُ واُشرِفَ عَلَى القَتلِ ومَقالِها فيهِ ـ:. ثُمَّ إنَّها خَرَجَت تُريدُ مَكَّةَ، فَلَقِيَهَا ابنُ عَبّاسٍ، فَقالَت لَهُ: يَا ابنَ عَبّاسٍ، إنَّكَ قَد اُوتيتَ عَقلاً وبَيانا، فَإِيّاكَ أن تَرُدَّ النّاسَ عن قَتلِ هذَا الطّاغي؛ عُثمانَ؛ فَإِنّي أعلَم أنَّهُ سَيَشأَمُ ۱ قَومَهُ كما شَأَمَ أبو سُفيانَ قَومَهُ يَومَ بَدرٍ. ۲
الفتوحـ در يادكردِ بيرون رفتن عايشه [از مدينه]به قصد حج و سخنان او، هنگامى كه عثمان در محاصره و نزديك كشته شدن بود ـ:. سپس عايشه به قصد مكّه بيرون رفت و ابن عبّاس را ديد. به او گفت: اى ابن عبّاس! به تو عقل و زبان داده شده است. پس مبادا مردم را از كشتن اين طغيانگر، عثمان، باز دارى. من مى دانم كه او بلاى خاندانش مى شود، آن گونه كه ابو سفيان در ماجراى بدر، گروهش را دچار بلا ساخت.
تاريخ الطبري عن ابن عبّاس:قالَ لي عُثمانُ: إنّي قَدِ استَعمَلتُ خالِدَ بنَ العاصِ بنِ هِشامٍ عَلى مَكَّةَ، وقَد بَلَغَ أهلَ مَكَّةَ ما صَنَعَ النّاسَ، فَأَنَا خائِفٌ أن يَمنَعوهُ المَوقِفَ، فَيَأبى، فَيُقاتِلَهُم في حَرَمِ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ وأمنِهِ! وإنَّ قَوما جاؤوا مِن كُلِّ فَجٍّ عَميقٍ لِيَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم، فَرَأَيتُ أن اُوَلِّيَكَ أمرَ المَوسِمِ.
فَخَرَجَ ابنُ عَبّاسٍ، فَمَرَّ بِعائِشَةَ في الصُّلصُلِ ۱، فَقالَت: يَابنَ عَبّاسٍ! أنشَدَكَ اللّهُ فَإِنَّكَ قَد اُعطيتَ لِسانا إزعيلاً ۲ ـ أن تُخَذِّلَ عَن هذَا الرَّجُلِ، وأن تَشُكَّكَ فيهِ النّاسُ؛ فَقَد بانَت لَهُم بَصائِرُهُم وأنهَجَت، ورَفَعَت لَهُمُ المِنارُ، وتَحَلَّبوا ۳ مِنَ البُلدانِ لِأَمرٍ قَد حُمَّ. وقَد رَأَيتُ
تاريخ الطبرىـ به نقل از ابن عبّاس ـ: عثمان به من گفت: خالد بن عاص بن هشام را بر مكّه گمارده ام و خبر آنچه مردم كرده اند، به مكّيان رسيده است. مى ترسم كه او را از برگزارى حج، باز دارند و او نيز نپذيرد و با آنان در حرم خداى عز و جل و محلّ امن الهى بجنگد؛ در حالى كه مردم از دورترين نقطه ها مى آيند تا شاهد منافع خود باشند. از اين رو به نظرم رسيد كه سرپرستى امور حج را به تو بسپارم.
ابن عبّاس، بيرون آمد و در صُلصُل ۵ بر عايشه گذشت.
عايشه گفت: اى ابن عبّاس! تو را به خدا سوگند مى دهم كه مبادا اين مرد را با زبانِ گويايت رها كنى و مردم را درباره اش به ترديد اندازى؛ زيرا مردمْ درباره او بينا گشته و راه خود را به روشنى يافته اند و از هر سو به كارى كه مقدّر و حتمى شده، گرد آمده اند و ديدم كه طلحة بن
۱.الصُلْصُل: موضع على سبعة أميال من المدينة. منزل رسول اللّه صلى الله عليه و آله يوم خرج من المدينة إلى مكّة عام الفتح (تاج العروس: ج 15 ص 410 «صلل»).
۲.إزعيل: نشيط (لسان العرب: ج 11 ص 303 «زعل»).
۳.حَلَبَ القَومُ: اجتمعوا وتألّبوا من كلّ وجه (تاج العروس: ج 1 ص 438 «حلب»).
۴.تاريخ الطبري: ج 4 ص 407، شرح نهج البلاغة: ج 10 ص 6 نحوه.
۵.صُلصُل، مكانى در هفت ميلى مدينه است كه در سال فتح مكّه، محلّ فرود آمدن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز بيرون آمدنش از مدينه به سوى مكّه بود (تاج العروس: ماده «صلل»).
تاريخ الطبري عن عبيد بن عمرو القرشي:خَرَجَت عائِشَةُ وعُثمانُ مَحصورٌ، فَقَدِمَ عَلَيها مَكَّةَ رَجُلٌ يُقالُ لَهُ: أخضَرُ، فَقالَت: ما صَنَعَ النّاسُ؟
فَقالَ: قَتَلَ عُثمانُ المِصرِيّينَ.
قالَت: إنّا للّهِِ وإنّا إلَيهِ راجِعونَ! أ يَقتُلُ قَوما جاؤوا يَطلُبونَ الحَقَّ، ويُنكِرونَ الظُّلمَ! وَاللّهِ لا نَرضى بِهذا.
ثُمَّ قَدِمَ آخَرُ، فَقالَت: ما صَنَعَ النّاسُ؟
قالَ: قَتَلَ المِصرِيّونَ عثمانَ.
قَالَت: العَجَبُ لِأَخضَرَ؛ زَعَمَ أنَّ المَقتولَ هُوَ القاتِلُ! فَكانَ يُضرَبُ بِهِ المَثلُ: «أكذَبُ مِن أخضَرَ». ۱
تاريخ الطبرىـ به نقل از عبيد بن عمرو قرشى ـ: عايشه [از مدينه]بيرون رفت، در حالى كه عثمان در محاصره بود. در مكّه مردى به نام اخضر به نزدش آمد. عايشه به او گفت: مردم چه كردند؟
گفت: عثمان، مصريان را كشت.
گفت: إنّا للّه و إنّا إليه راجعون! آيا گروهى را كه به طلب حق آمده اند و به انكار ظلم برخاسته اند، مى كشد؟! به خدا سوگند، به اين كار، رضايت نمى دهيم.
سپس شخص ديگرى آمد. عايشه از او پرسيد: مردم چه كردند؟
گفت: مصريان، عثمان را كشتند.
گفت: شگفتا از اخضر! مقتول را قاتل پنداشته است!
از اين رو، به اخضر، مَثَل مى زنند و مى گويند: دروغگوتر از اخضر.
۱.تاريخ الطبري: ج 4 ص 449.
تاريخ اليعقوبي:كانَت عائِشَةٌ بِمَكَّةَ، ـ خَرَجَت قَبلَ أن يُقتَلَ عُثمانُ ـ فَلَمّا قَضَت حَجَّهَا انصَرَفَت راجِعَةً، فَلَمّا صارَت في بَعضِ الطَّريقِ لَقِيَها ابنُ اُمِّ كِلابٍ، فَقالَت لَهُ: ما فَعَلَ عُثمانُ؟ قال: قُتِلَ. قالَت: بُعدا وسُحقا! قالَت: فَمَن بايَعَ النّاسُ؟ قال: طَلحَةَ. قالَت: إيها ذُو الإِصبَعِ.
ثُمَّ لَقِيَها آخَرُ، فَقالَت: ما فَعَلَ النّاسُ؟ قال: بايَعوا عَلِيّا.
قالَت: وَاللّهِ، ما كُنتُ اُبالي أن تَقَعَ هذِهِ عَلى هذِهِ. ۱
تاريخ اليعقوبى:عايشه در مكّه بود. او پيش از كشته شدن عثمان، از مدينه بيرون آمده بود. چون حجّش را به پايان برد، باز گشت و در ميان راه به ابن اُمّ كِلاب برخورد. به او گفت: عثمان چه كرد؟
گفت: كشته شد.
گفت: از رحمت خدا دور باشد!
سپس پرسيد: مردم با چه كسى بيعت كردند؟
گفت: با طلحه.
گفت: به خوب كسى رسيد، صاحب انگشت [كه در جهاد، قطع شد].
سپس كس ديگرى او را ديد. از او نيز پرسيد كه مردم چه كردند؟
گفت: با على بيعت كردند.
گفت: به خدا سوگند، به خاطرم نمى رسيد كه كار به اين جا بكشد.
۱.تاريخ اليعقوبي: ج 2 ص 180؛ أنساب الأشراف: ج 3 ص 18 عن أبي يوسف الأنصاري، شرح نهج البلاغة: ج 6 ص 215 كلاهما نحوه.
تاريخ الطبري عن أسد بن عبد اللّه عمّن أدرك من أهل العلم:إنَّ عائِشَةَ لَمَّا انتَهَت إلى سَرِفٍ ۱ ـ راجِعَةً في طَريقِها إلى مَكَّةَ ـ لَقِيَها عَبدُ بنِ اُمِّ كلابٍ ـ وهُوَ عَبدُ بنِ أبي سَلَمَةَ؛ يُنسَبُ إلى اُمِّهِ ـ فَقالَت لَهُ: مَهيَم ۲؟
قالَ: قَتَلوا عُثمانَ، فَمَكَثوا ثَمانِيا.
قالَت: ثُمَّ صَنَعوا ماذا؟
قالَ: أخَذَها أهلُ المَدينَةِ بِالاِجتِماعِ، فَجازَت بِهِمُ الاُمورُ إلى خَيرِ مَجازٍ، اِجتَمَعوا عَلى عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ.
فَقالَت: وَاللّهِ، لَيتَ أنَّ هذِهِ انطَبَقَت عَلى هذِهِ إن تَمَّ الأَمرُ لِصاحِبِكَ! رُدّوني رُدّوني. فَانصَرَفَت إلى مَكَّةَ وهِيَ تَقولُ: قُتِلَ وَاللّهِ عُثمانُ مَظلوما، وَاللّهِ لَأَطلُبَنَّ بِدَمِهِ.
فَقالَ لَهَا ابنُ اُمِّ كِلابٍ: ولِمَ؟
تاريخ الطبرىـ به نقل از اسد بن عبد اللّه، از عالِمى كه محضرش را درك كرده بود ـ: چون عايشه در راه بازگشت از مكّه به سَرِف ۴ رسيد، عبد بن اُمّ كلاب ۵ او را ديد. عايشه به وى گفت: چه خبر؟
گفت: عثمان را كشتند و هشت روز درنگ كردند.
پرسيد: سپس چه كردند؟
گفت: اهالى مدينه اجتماع كردند و كارشان سرانجامى نيك يافت. آنان بر على بن ابى طالب، اتّفاق كردند.
گفت: اگر كار براى سَرورت به انجام رسد، خدا كند كه اين [آسمان] بر اين [زمين]فرود آيد! مرا باز گردانيد، مرا باز گردانيد.
آن گاه به سوى مكّه باز گشت و مى گفت: به خدا سوگند، عثمانْ مظلومانه كشته شد. به خدا سوگند، به خونخواهى اش برمى خيزم.
ابن امّ كلاب گفت: براى چه؟ به خدا سوگند، تو نخستين كسى هستى كه سخن خود را تغيير مى دهى و تو بودى كه مى گفتى:
۱.سَرِف: موضع على ستّة أميال من مكّة، وقيل: سبعة، وتسعة، واثني عشر، تزوّج به رسول اللّه صلى الله عليه و آله ميمونة بنت الحارث وهناك توفّيت (معجم البلدان: ج 3 ص 212).
۲.مَهْيَم: كلمة يمانيّة معناها: ما أمرك، وما هذا الَّذي أرى بك، ونحو من هذا الكلام (لسان العرب: ج 12 ص 565 «مهيم»).
۳.تاريخ الطبري: ج 4 ص 458، الكامل في التاريخ: ج 2 ص 312، الإمامة والسياسة: ج 1 ص 71 وفيه «فقال عبيد: عذرٌ واللّه ضعيف يا اُمّ المؤمنين.» بعد «قولي الأوّل»، الفتوح: ج 2 ص 437 وفيه «فقال لها عبيد بن اُمّ كلاب: هذا واللّه التخليط يا اُمّ المؤمنين.» بعد «واللّه لأطلبنّ بدمه» وكلاهما نحوه وراجع تذكرة الخواصّ: ص 69.
۴.سَرِف، محلّى در شش ميلى مكّه است. هفت، نُه و دوازده ميلى نيز گفته شده است. پيامبر خدا در اين محل با ميمونه، دختر حارث، ازدواج كرد (معجم البلدان: ج 3 ص 212).
۵.او عبد بن ابى سلمه است كه به مادرش نسبت داده مى شود.