حدیث دربارهحج گزارى عايشه به هنگام محاصره عثمان

دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) ج ۳، ص ۳۲۲، ح ۱۲۴۹

تاريخ الطبري عن ابن عبّاس:قالَ لي عُثمانُ: إنّي قَدِ استَعمَلتُ خالِدَ بنَ العاصِ بنِ هِشامٍ عَلى مَكَّةَ، وقَد بَلَغَ أهلَ مَكَّةَ ما صَنَعَ النّاسَ، فَأَنَا خائِفٌ أن يَمنَعوهُ المَوقِفَ، فَيَأبى، فَيُقاتِلَهُم في حَرَمِ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ وأمنِهِ! وإنَّ قَوما جاؤوا مِن كُلِّ فَجٍّ عَميقٍ لِيَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم، فَرَأَيتُ أن اُوَلِّيَكَ أمرَ المَوسِمِ. فَخَرَجَ ابنُ عَبّاسٍ، فَمَرَّ بِعائِشَةَ في الصُّلصُلِ ۱، فَقالَت: يَابنَ عَبّاسٍ! أنشَدَكَ اللّهُ فَإِنَّكَ قَد اُعطيتَ لِسانا إزعيلاً ۲ ـ أن تُخَذِّلَ عَن هذَا الرَّجُلِ، وأن تَشُكَّكَ فيهِ النّاسُ؛ فَقَد بانَت لَهُم بَصائِرُهُم وأنهَجَت، ورَفَعَت لَهُمُ المِنارُ، وتَحَلَّبوا ۳ مِنَ البُلدانِ لِأَمرٍ قَد حُمَّ. وقَد رَأَيتُ طَلحَةَ بنَ عُبَيدِ اللّهِ قَدِ اتَّخَذَ عَلى بُيوتِ الأموالِ وَالخَزائِنِ مَفاتيحَ، فَإن يَلِ يَسرِ بِسيرَةِ ابنِ عَمِّهِ أبي بَكرٍ. قالَ: قُلتُ: يا اُمَّه! لَو حَدَثَ بِالرَّجُلِ حَدَثٌ ما فَزَعَ النّاسُ إلّا إلى صاحِبِنا!! فَقالَت: إيها عَنكَ! إنّي لَستُ اُريدُ مُكابَرَتَكَ، ولا مُجادَلَتَكَ. ۴

تاريخ الطبرىـ به نقل از ابن عبّاس ـ: عثمان به من گفت: خالد بن عاص بن هشام را بر مكّه گمارده ام و خبر آنچه مردم كرده اند، به مكّيان رسيده است. مى ترسم كه او را از برگزارى حج، باز دارند و او نيز نپذيرد و با آنان در حرم خداى عز و جل و محلّ امن الهى بجنگد؛ در حالى كه مردم از دورترين نقطه ها مى آيند تا شاهد منافع خود باشند. از اين رو به نظرم رسيد كه سرپرستى امور حج را به تو بسپارم. ابن عبّاس، بيرون آمد و در صُلصُل ۵ بر عايشه گذشت. عايشه گفت: اى ابن عبّاس! تو را به خدا سوگند مى دهم كه مبادا اين مرد را با زبانِ گويايت رها كنى و مردم را درباره اش به ترديد اندازى؛ زيرا مردمْ درباره او بينا گشته و راه خود را به روشنى يافته اند و از هر سو به كارى كه مقدّر و حتمى شده، گرد آمده اند و ديدم كه طلحة بن عبيد اللّه، كليدهاى بيت المال و خزانه را تحويل گرفته است و اگر او خليفه شود، به سيره پسر عمويش ابو بكر رفتار مى كند. ابن عبّاس مى گويد: گفتم: اى مادر! اگر بر سر اين مردْ بلايى بيايد، مردم جز به سَرور ما [على عليه السلام] روى نمى آورند. گفت: بس كن، كه من نمى خواهم با تو كشمكش و ستيزه كنم.

۱.الصُلْصُل: موضع على سبعة أميال من المدينة. منزل رسول اللّه صلى الله عليه و آله يوم خرج من المدينة إلى مكّة عام الفتح (تاج العروس: ج 15 ص 410 «صلل»).

۲.إزعيل: نشيط (لسان العرب: ج 11 ص 303 «زعل»).

۳.حَلَبَ القَومُ: اجتمعوا وتألّبوا من كلّ وجه (تاج العروس: ج 1 ص 438 «حلب»).

۴.تاريخ الطبري: ج 4 ص 407، شرح نهج البلاغة: ج 10 ص 6 نحوه.

۵.صُلصُل، مكانى در هفت ميلى مدينه است كه در سال فتح مكّه، محلّ فرود آمدن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز بيرون آمدنش از مدينه به سوى مكّه بود (تاج العروس: ماده «صلل»).

کلیدواژه‌ها شورش بر عثمان حج گزاری عایشه به هنگام محاصره عثمان

احادیث دیگر این موضوع

تاريخ المدينةـ به نقل از يحيى بن سعيد انصارى ـ: عمويم برايم نقل كرد كه: نزد عايشه بودم و عثمان در محاصره بود. مردم [نيز] آماده حج مى شدند. مروان آمد و گفت: اى مادر مؤمنان! امير مؤمنان (عثمان) به تو سلام و رحمت خداوند را مى رساند و مى گويد: مردم را از من باز گردان كه هر چه بگويى، مى كنم. امّا عايشه پاسخ نداد. مروان، در حالى كه باز مى گشت، شعر ربيع بن زياد عَبْسى را مَثَل آورْد: و قيس، شهرها را بر ضدّ من بر افروخت و چون زبانه كشيد، از يارى ام باز ايستاد. عايشه گفت: او را باز گردانيد. پس، او را باز گردانديم. عايشه، در حالى كه جوالى در دستش بود و آن را اصلاح مى كرد، گفت: به خدا سوگند، دوست داشتم رفيقت (عثمان) ـ همو كه از نزدش آمده اى ـ، در اين جوالم بود و درِ آن را مى بستم و در دريا مى انداختم.

تاريخ اليعقوبى:مروان به نزد عايشه آمد و گفت: اى مادر مؤمنان! كاش به اصلاح ميان اين مرد با مردم برمى خاستى! گفت: من، بارَم را بسته ام و عازم حجّم. گفت: در برابر هر درهمى كه هزينه كرده اى، دو درهم به تو پرداخته مى شود. گفت: گويى تو مى پندارى كه من درباره رفيقت (عثمان)، ترديد دارم! آگاه باش كه به خدا سوگند، دوست داشتم او تكّه تكّه شده، در جوالى از اين جوال هايم بود و من مى توانستم او را حمل كنم تا در دريايش بيفكنم.

الفتوح:عايشه قصد حج كرد و پيش از آن، ميان او و عثمان، بگو مگويى بود؛ زيرا عثمان، روزى و سهم مقرّر عايشه را به تأخير انداخته و آن را به وقتى ديگر موكول كرده بود. عايشه [نيز] خشمناك شده و گفته بود: اى عثمان! امانتى را كه در نزد تو بود، خوردى و بر رعيّتت تنگ گرفتى و اشرار خاندانت را بر آنان مسلّط كردى. خداوند، آب را از آسمان به تو نرسانَد و بركت زمين را از تو محروم بدارد! به خدا سوگند كه اگر نمازهاى پنجگانه [ات]نبود، گروهى با پوشش و سلاح به سويت مى آمدند و تو را چون شتر نر، ذبح مى كردند. عثمان [نيز] به او گفت: «خداوند براى كسانى كه كفر ورزيدند، زنان نوح و لوط را مَثَل آورده كه هر دو، در نكاح دو بنده از شايستگان ما بودند و به آن دو خيانت كردند و كارى از دست شوهرانشان در برابر [عذاب]خدا ساخته نبود، و گفته شد: همراه داخل شوندگان، داخل آتش شويد» .

الفتوحـ در يادكردِ بيرون رفتن عايشه [از مدينه]به قصد حج و سخنان او، هنگامى كه عثمان در محاصره و نزديك كشته شدن بود ـ:. سپس عايشه به قصد مكّه بيرون رفت و ابن عبّاس را ديد. به او گفت: اى ابن عبّاس! به تو عقل و زبان داده شده است. پس مبادا مردم را از كشتن اين طغيانگر، عثمان، باز دارى. من مى دانم كه او بلاى خاندانش مى شود، آن گونه كه ابو سفيان در ماجراى بدر، گروهش را دچار بلا ساخت.

تاريخ الطبرىـ به نقل از عبيد بن عمرو قرشى ـ: عايشه [از مدينه]بيرون رفت، در حالى كه عثمان در محاصره بود. در مكّه مردى به نام اخضر به نزدش آمد. عايشه به او گفت: مردم چه كردند؟ گفت: عثمان، مصريان را كشت. گفت: إنّا للّه و إنّا إليه راجعون! آيا گروهى را كه به طلب حق آمده اند و به انكار ظلم برخاسته اند، مى كشد؟! به خدا سوگند، به اين كار، رضايت نمى دهيم. سپس شخص ديگرى آمد. عايشه از او پرسيد: مردم چه كردند؟ گفت: مصريان، عثمان را كشتند. گفت: شگفتا از اخضر! مقتول را قاتل پنداشته است! از اين رو، به اخضر، مَثَل مى زنند و مى گويند: دروغگوتر از اخضر.

تاريخ اليعقوبى:عايشه در مكّه بود. او پيش از كشته شدن عثمان، از مدينه بيرون آمده بود. چون حجّش را به پايان برد، باز گشت و در ميان راه به ابن اُمّ كِلاب برخورد. به او گفت: عثمان چه كرد؟ گفت: كشته شد. گفت: از رحمت خدا دور باشد! سپس پرسيد: مردم با چه كسى بيعت كردند؟ گفت: با طلحه. گفت: به خوب كسى رسيد، صاحب انگشت [كه در جهاد، قطع شد]. سپس كس ديگرى او را ديد. از او نيز پرسيد كه مردم چه كردند؟ گفت: با على بيعت كردند. گفت: به خدا سوگند، به خاطرم نمى رسيد كه كار به اين جا بكشد.

تاريخ الطبرىـ به نقل از اسد بن عبد اللّه، از عالِمى كه محضرش را درك كرده بود ـ: چون عايشه در راه بازگشت از مكّه به سَرِف سَرِف، محلّى در شش ميلى مكّه است. هفت، نُه و دوازده ميلى نيز گفته شده است. پيامبر خدا در اين محل با ميمونه، دختر حارث، ازدواج كرد (معجم البلدان: ج 3 ص 212). رسيد، عبد بن اُمّ كلاب او عبد بن ابى سلمه است كه به مادرش نسبت داده مى شود. او را ديد. عايشه به وى گفت: چه خبر؟ گفت: عثمان را كشتند و هشت روز درنگ كردند. پرسيد: سپس چه كردند؟ گفت: اهالى مدينه اجتماع كردند و كارشان سرانجامى نيك يافت. آنان بر على بن ابى طالب، اتّفاق كردند. گفت: اگر كار براى سَرورت به انجام رسد، خدا كند كه اين [آسمان] بر اين [زمين]فرود آيد! مرا باز گردانيد، مرا باز گردانيد. آن گاه به سوى مكّه باز گشت و مى گفت: به خدا سوگند، عثمانْ مظلومانه كشته شد. به خدا سوگند، به خونخواهى اش برمى خيزم. ابن امّ كلاب گفت: براى چه؟ به خدا سوگند، تو نخستين كسى هستى كه سخن خود را تغيير مى دهى و تو بودى كه مى گفتى: پير خِرِفت را بكُشيد كه كافر شده است! [عايشه] گفت: آنها او را توبه دادند؛ سپس وى را كشتند. من گفتم و آنان گفتند، و گفته اكنونم، از گفته پيشينم بهتر است. ابن امّ كلاب به وى گفت: از تو تصميم و از تو تغيير است از تو باد و از تو باران است. به قتل خليفه فرمان دادى آن هنگام كه گفتى كفر ورزيده است. پس بپذير كه در قتل عثمان، از تو اطاعت كرديم قاتلش نزد ما كسى است كه فرمان داد.