هنگامه كشتن عثمان
5 حدیث
تاريخ الطبري عن حسين بن عيسى عن أبيه:لَمّا مَضَت أيّامُ التَّشريقِ، أطافوا بِدارِ عُثمانَ، وأبى إلَا الإِقامةَ عَلى أمرِهِ. وأرسَلَ إلى حَشَمِهِ وخاصَّتِهِ فَجَمَعَهُم.
فَقامَ رَجُلٌ مِن أصحابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله يُقالُ لَهُ: نيارُ بنُ عَياضٍ ـ وكانَ شَيخا كَبيرا فنَادى: يا عُثمانُ فَأَشرَفَ عَلَيهِ مِن أعلى دارِهِ، فَناشَدَهُ اللّهُ، وذَكَّرَهُ اللّهُ لَمَّا اعتَزَلَهُم. فَبَينا هُوَ يُراجِعُهُ الكَلامُ إذ رَماهُ رَجُلٌ مِن أصحابِ عُثمانَ فَقَتَلَهُ بِسَهمٍ، وزَعَموا أنَّ الَّذي رَماهُ كَثيرُ بنُ الصَّلتِ الكِندي.
فَقالوا لِعُثمانَ عِندَ ذلِكَ: اِدفَع إلَينا قاتِلَ نيارِ بنِ عَياضٍ؛ فَلنَقتُلهُ بِهِ.
فَقالَ: لَم أكُن لَأَقتُلُ رَجُلاً نَصَرَني، وأنتُم تُريدونَ قَتلي.
تاريخ الطبرىـ به نقل از حسين بن عيسى، از پدرش ـ: چون روزهاى تشريق ۲ سپرى شد، گِرداگرد خانه عثمان را گرفتند؛ ولى او از كنار گذاردن كار [خلافت]، سر باز زد و به دنبال اطرافيان و خواصّ خود فرستاد و آنان را گرد آورد.
پس، مردى از اصحاب پيامبر خدا به نام نيار بن عياض، كه پيرى فرتوت بود، بلند شد و بانگ زد: اى عثمان!
عثمان، از بالاى خانه اش متوجّه او شد. نيار، عثمان را به خدا سوگند داد و خدا را به ياد او آورْد تا از خلافت، كناره بگيرد.
در ميان اين گفتگو، ناگهان مردى از ياران عثمان به او تيراندازى كرد و وى را كشت و گفتند كه تيرانداز، كثير بن صَلت كِندى بوده است.
[معترضان] به عثمان گفتند: قاتل نيار بن عياض را به ما تحويل بده تا [او را] به قصاص وى بكشيم.
عثمان گفت: در اين حال كه شما قصد جانم
تاريخ المدينة عن مولى سهل بن يسار عن أبيهـ بَعدَ كَلامِ عُثمانَ وإمساكِ النّاسِ عَن قَتلِهِ ـ: رَمى يَزيدُ أو أبو حَفصَةَ ـ غُلامُ مُروانَ ـ رَجُلاً مِن أسلَمَ بِسَهمٍ فَقَتَلَهُ. فَاستَأذَنوا عَلى عُثمانَ، فَأَذِنَ لَهُم، فَأَدخَلُوا الأَسلَمِيَّ مَقتولاً، فَقالوا: زَعَمتَ أنَّكَ لا تُقاتِلُ، وهذا صاحِبُنا مَقتولاً، قَتَلَهُ رَجُلٌ مِن أصحابِكَ! فَأَقِدنا. ۱
قالَ: ما لَكُم قَوَدٌ قِبَلَهُ؛ رَجُلٌ دَفَعَ عَن نَفسِهِ أن تَقتُلوهُ، ولَم آمُرهُ بِقِتالٍ. وقالَ: زَعَمتُم أنَّهُ لَيسَ عَلَيكُم طاعَةٌ، ولا أنَا لَكُم بِإِمامٍ فيما تَقولونَ، وإنَّما القَوَدُ إلَى الإِمامِ!! ۲
تاريخ المدينةـ به نقل از آزادشده سهل بن يسار، از پدرش، پس از سخنان عثمان و دست نگه داشتن مردم از كشتنش ـ: يزيد يا ابو حفصه (غلام مروان) به مردى از [قبيله]اسلم تير انداخت و او را كشت.
[محاصره كنندگان،] از عثمان، اجازه ورود [به خانه]خواستند و چون اجازه داد، جنازه مرد اسلمى را به داخل بردند و گفتند: گمان مى كنى كه نمى جنگى، در حالى كه اين همراه ما كشته شده و قاتلش مردى از همراهان توست. او را قصاص كن.
عثمان گفت: شما حق نداريد در برابر كشته خود، مردى را كه از خود دفاع كرده است، بكشيد. من نيز به او فرمان كشتن نداده ام. خودتان هم گفته ايد كه اطاعتى بر گردن نداريد. به اعتقاد شما، من پيشواى شما نيستم، در حالى كه قصاص كردن، به عهده پيشواست و نه كس ديگر.
تاريخ الطبري عن أبي حفصة اليماني:كُنتُ مَعهُ [مَروانَ] فِي الدّارِ، فَأَنَا وَاللّهِ أنشَبتُ القِتالَ بَينَ النّاسِ؛ رَمَيتُ مِن فَوقِ الدّارِ رَجُلاً من أسلَمَ، فَقَتَلتُهُ، وهُوَ نيارُ الأَسلَمِيُّ، فَنَشَبَ القِتالُ، ثُمَّ نَزَلتُ، فَاقتَتَلَ النّاسُ عَلَى البابِ، وقاتَلَ مَروانُ حَتّى سَقَطَ، فَاحتَمَلتُهُ، فَأَدخَلتُهُ بَيتَ عَجوزٍ، وأغلَقتُ عَلَيهِ.
وألقَى النّاسُ النّيرانَ في أبوابِ دارِ عُثمانَ، فَاحتَرَقَ بَعضُها.
فَقالَ عُثمانُ: مَا احتَرَقَ البابُ إلّا لِما هُوَ أعظَمُ مِنهُ، لا يُحَرِّكَنَّ رَجُلٌ مِنكُم يَدَهُ. ثُمَّ قالَ لِمَروانَ: اِجلِس فَلا تَخرُج. فَعَصاهُ مَروانُ، فَقالَ: وَاللّهِ لا تُقتَلُ، ولا يُخلَصُ إلَيكَ، وأنَا أسمَعُ الصَّوتَ. ثُمَّ خَرَجَ إلَى النّاسِ.
تاريخ الطبرىـ به نقل از ابو حفصه يمانى ۳ ـ: من به همراه مروان در خانه [ى عثمان]بودم. به خدا سوگند، اين من بودم كه مردم را به جنگ وا داشتم. از بام خانه، تيرى به مردى از قبيله اَسلَم به نام نيار اَسلَمى نواخته و وى را كشتم و [در پى آن] جنگ به پا شد. سپس پايين آمدم و در جلوى در خانه به جنگ پرداختم. مروان هم در حال جنگ بود تا آن كه از پاى درآمد و بر زمين افتاد. او را برداشتم و به خانه پيرزنى برده، دَر خانه را بستم.
مردم به سوى درهاى خانه عثمان، آتش پرتاب مى كردند تا آن كه برخى از درها آتش گرفت. عثمان گفت: آتش زدن درها براى انجام دادن كار بزرگ ترى است. هيچ كس از شما نبايد حركتى انجام دهد.
سپس به مروان گفت: بنشين و بيرون مرو. امّا مروان، سرپيچى كرد و گفت: به خدا سوگند، تا من چيزى مى شنوم [و
۱.كذا، والظاهر أنّها تصحيف: «فوثب».
۲.تاريخ الطبري: ج 4 ص 379.
۳.ابو حفصه يمانى، عربى باديه نشين بود كه مروان، او و خانواده اش را خريد و آزاد نمود.او غلام حلقه به گوش مروان و همراه هميشگى وى بود (ر.ك: تاريخ الطبرى: ج 4 ص 379).
۴.اين، تغزّلى در مطلع قصيده است و گاهى شاعران، چنين آغازى دارند، بى آن كه شخص خاصّى را منظور كنند. (م)
۵.تاريخ الطبرى: ج 4 ص 379. گفتنى است مروان از اين مهلكه مى رهد و به خلافت نيز مى رسد.
مروج الذهب:كانَت مُدَّةُ ما حوصِرَ عُثمانُ في دارِهِ تِسعةً ۱ وأربَعينَ يَوما، وقيلَ: أكثَرَ مِن ذلِكَ. وقُتِلَ في لَيلَةِ الجُمُعَةِ لِثَلاثٍ بَقينَ مِن ذِي الحِجَّةِ.
وذُكِرَ: أنَّ أحَدَ الرَّجُلَينِ ـ كَنانَةَ بنَ بِشرٍ التّجيبيَّ ـ ضَرَبَهُ بِعَمودٍ عَلى جَبهَتِهِ، وَالآخَرَ مِنهُما ـ سَعدَ بنَ حَمرانَ المُرادِيَّ ضَرَبَهُ بِالسَّيفِ عَلى حَبلِ عاتِقِهِ، فَحَلَّهُ.
وقَد قيلَ: إنَّ عَمرَو بنَ الحَمِقِ طَعَنَهُ بِسِهامٍ تِسعَ طَعَناتٍ. وكانَ فيمَن مالَ عَلَيهِ عُمَيرُ بنُ ضابِىً البَرجَمِيُّ التَّميمِيُّ، وخَضخَضَ سَيفَهُ في بَطنِهِ. ۲
مروج الذهب:مدّت محاصره عثمان در خانه اش، 49 روز بود و بيشتر از آن نيز گفته شده است. او در شب جمعه، سه روزْ مانده از ذى حجّه، كشته شد.
و گفته شده كه كِنانة بن بِشْر تِجيبى، با عمود، بر پيشانى عثمان كوفت و ديگرى، سعد بن حُمران مرادى، با شمشير بر بند گردنش زد و آن را قطع كرد.
[نيز] گفته شده كه عمرو بن حَمِق، با تير، نُه زخم بر او زد و در ميان كسانى كه به او حمله بردند، عُمَير بن ضابىِ بُرجُمىِ تميمى بود كه شمشيرش را در شكم او فرو كرد.
تاريخ الطبري عن عبد الرحمن بن أبزي:رَأَيتُ اليَومَ الَّذي دُخِلَ فيهِ عَلى عُثمانَ، فَدَخَلوا مِن دارِ عَمرِو بنِ حَزمٍ خَوخَةً ۱ هُناكَ، حَتّى دَخَلُوا الدّارَ، فَناوَشوهُم شَيئا مِن مُناوَشَةٍ، ودَخَلوا، فَوَاللّهِ ما نَسينا أن خَرَجَ سودانُ بنُ حَمرانَ، فَأَسمَعُهُ يَقولُ: أينَ طَلحَةُ بنُ عُبَيدِ اللّهِ؟ قَد قَتَلنَا ابنَ عَفّانَ! ۲
تاريخ الطبرىـ به نقل از عبد الرحمان بن اَبزى ـ: من روزى را كه به خانه عثمان ريختند، ديدم. [آنان]از دريچه خانه عمرو بن حزم، وارد خانه عثمان شدند و زد و خوردى شد.
به خدا سوگند، فراموش نمى كنم كه سودان بن حُمران، بيرون آمد و شنيدم كه مى گفت: طلحة بن عبيد اللّه كجاست؟ پسر عفّان را كشتيم.