حدیث دربارهموضع امام در برابر قتل عثمان

دانشنامه امیرالمؤمنین(ع) ج ۳، ص ۳۴۶، ح ۱۲۷۴

وقعة صفّين عن خفاف بن عبد اللّهـ لَمّا قالَ لَهُ مُعاوِيَةُ: حَدِّثنا عَن قَتلِ عُثمانَ ـ: حَصَرَهُ المَكشوحُ، وحَكَمَ فيهِ حُكَيمٌ، ووَلِيَهُ مُحَمَّدٌ وعَمّارٌ، وتَجَرَّدَ في أمرِهِ ثَلاثَةُ نَفَرٍ: عَدِيُّ بنُ حاتِمٍ، والأَشتَرُ النَّخَعِيُّ، وعَمرُو بنُ الحَمِقِ، وجَدَّ في أمرِهِ رَجُلانِ: طَلحَةُ، وَالزُّبَيرُ، وأبرَأُ النّاسِ مِنهُ عَلِيٌّ. ۱

وقعة صفّينـ به نقل از خفاف بن عبد اللّه، هنگامى كه معاويه به او گفت: براى ما از كشتن عثمان، سخن بگو ـ: مكشوح ۲ او را محاصره كرد و حُكيم [بن جبله]در آن حكم كرد و محمّد [بن ابى بكر]و عمّار، متولّى كار بودند و سه نفر، تمام همّ خود را در اين كار نهادند: عَدىّ بن حاتم، اَشتر نخعى و عمرو بن حمق؛ و دو نفر در كارش جِدّيت كردند: طلحه و زبير. پاك ترينِ مردم نسبت به آن [قتل]، على عليه السلام است.

۱.وقعة صفّين: ص 65؛ شرح نهج البلاغة: ج 3 ص 111.

۲.مكشوح، يعنى كسى كه بر پهلوى او ضربتى وارد آمده و يا براى معالجه داغ نهاده اند و در تاريخ، لقب هبيرة بن عبد يغوث است. او پيش از ظهور اسلام، رئيس قبيله مراد در يمن بوده است؛ امّا متون تاريخى، گزارش از اسلام آوردن او ارائه نداده اند و در عوض، وقايع متعدّدى مانند ارتداد و اسلام درباره و حضور در جنگ جَلَولا را به پسرش قيس، نسبت داده اند. از اين رو محتمل است كه كلمه «ابن» از متن افتاده باشد (ر. ك: الصحاح، جوهرى: ج 1 ص 399، تاريخ دمشق: ج 49 ص 481، الطبقات الكبرى: ج 5 ص 525، اُسد الغابة: ج 4 ص 227، الفتوح، ابن اعثم: ج 1 ص 280، وقعة صفّين: ص 54).

کلیدواژه‌ها شورش بر عثمان موضع امام در برابر قتل عثمان

احادیث دیگر این موضوع

امام على عليه السلام:به خدا سوگند، نه عثمان را كشتم و نه بر كشتنش يارى دادم.

امام على عليه السلامـ درباره كشته شدن عثمان ـ: اگر بِدان فرمان داده بودم، قاتل بودم و اگر از آن باز داشته بودم، ياور محسوب مى گشتم. حقيقت، اين است كه كسى كه او را يارى داد، نمى تواند بگويد: من از آن كس كه او را وا نهاد، بهترم. و آن كه او را وا نهاد، نمى تواند بگويد: آن كس كه او را يارى داد، از من بهتر است. من، همه ماجرا را در اين سخن برايتان مى گويم: [عثمان،] خود و خويشانش را بر همه مقدّم داشت و اين خودخواهى را از حد گذراند. شما نيز بى تابى كرديد و در اين بى تابى، زياده روى نموديد. خدا هم درباره خودخواه و نيز ناشكيبا، حكمى واقع شدنى دارد».

نثر الدرّ:كعب بن مالك انصارى بر على عليه السلام وارد شد و گفت: اى امير مؤمنان! از تو چيزى به ما رسيده كه اگر از غير تو بود، آن را تحمّل و باور نمى كرديم و اگر غير ما آن را شنيده بود، ديگر همراه و در كنار تو نمى ايستاد. كسى در ميان مردم از تو داناتر نيست و در ميان مردم، كسانى هستند كه ما از آنها داناتريم. فروترينِ دانش، آن است كه از زبان در نگذرد و والاترينِ آن، دانشى است كه [اثرش]در اعضا و جوارح پديدار شود. ما به منزلت عثمان از كشندگان او آگاه تريم و تو به آنان و وا نهندگانِ او داناتر. پس اگر بگويى: «او ظالم بود و كشته شد»، ما همانند تو مى گوييم و اگر بگويى: «مظلومانه كشته شد»، تو همانند ما مى گويى و اگر ما را از شبهه بيرون نياورى، پس از تو ديگر اميدى به روشن شدن امر، نخواهيم داشت. على عليه السلام فرمود: «من، چهار چيز درباره عثمان دارم: او خود و خويشانش را بر همه مقدّم داشت و بد نمود. شما نيز شكيب نورزيديد وبه زشتىْ بى تابى نشان داديد.خداى عز و جل درباره خودخواه و بى تاب، حكمى عادلانه دارد».

نثر الدرّ:از على عليه السلام درباره عثمانْ سؤال شد. فرمود: «بدريان، او را وا نهادند و مصريان، او را كشتند؛ امّا كسى كه او را يارى كرد، نمى تواند بگويد: من از كسى كه او را وا نهاد، بهترم. به خدا سوگند، من، نه بدان فرمان دادم و نه [از آن]باز داشتم. اگر بدان فرمان مى دادم، قاتل بودم و اگر از آن باز مى داشتم، ياور بودم. عثمان، خود و خويشانش را بر همه مقدّم داشت و بد نمود. شما نيز شكيب نورزيديد و به زشتىْ بى تابى نشان داديد».

تاريخ الطبرىـ به نقل از عبد الرحمان بن عبيد، در جنگ صفّين ـ: معاويه، حبيب بن مسلمه فهرى و شرحبيل بن سمط و معن بن يزيد بن اخنس را به سوى على عليه السلام فرستاد. آنان بر او وارد شدند و من نيز حاضر بودم. آنان گفتند: شهادت بده كه عثمان، مظلومانه كشته شد. امام عليه السلام به آنان فرمود: «نه مى گويم مظلومانه كشته شد و نه [مى گويم] ظالم بود و كشته شد». گفتند: هر كس نگويد كه عثمانْ مظلومانه كشته شده است، ما از او بيزاريم. سپس برخاستند و باز گشتند. على عليه السلام فرمود: «بى گمان، تو [اى پيامبر!]نمى توانى مردگان را شنوا گردانى و اين ندا را به كران، چون پشت كنند، بشنوانى و راهنماى كوران [و باز گرداننده آنها]از گم راهى شان نيستى. تو نمى توانى به كسى بشنوانى، جز آنان كه به آيه هاى ما ايمان آوردند و تسليم اند» ». سپس رو به همراهانش كرد و فرمود: «مبادا جِدّيت اينان در گم راهى شان، از جِدّيت شما در حق و اطاعت پروردگارتان، بيشتر باشد!».

المستدرك على الصحيحينـ به نقل از حصين حارثى ـ: على بن ابى طالب عليه السلام براى عيادت زيد بن ارقم آمد و گروهى نزد او بودند. على عليه السلام فرمود: «آرام باشيد (يا: ساكت باشيد)! به خدا سوگند، از من چيزى نمى پرسيد، جز آن كه آگاهتان مى كنم». زيد گفت: تو را به خدا سوگند مى دهم، تو عثمان را كشتى؟ على عليه السلام لختى ساكت ماند و سپس فرمود: «به خدايى كه دانه را شكافت و جان را آفريد، من، نه او را كشتم و نه به كشتن او فرمان دادم».

امام على عليه السلامـ در نامه اش به معاويه ـ: اى معاويه! به جانم سوگند، اگر به ديده عقلت، و نه [به ديده]هوا و هوسَت، بنگرى، مرا پاك ترينِ مردم نسبت به خون عثمان مى يابى. تو مى دانى كه من از آن بر كنارم، جز آن كه بخواهى گناهِ ناكرده را به گردنم گذارى. پس، آنچه مى خواهى، بكن. و السلام!

الطبقات الكبرىـ به نقل از عمرو بن اَصَم ـ: من در ميان كسانى بودم كه از سپاه ذو خُشُب، فرستاده شدند. به ما گفتند: از اصحاب پيامبر خدا بپرسيد كه «آيا وارد [مدينه]بشويم، يا نه» و على را آخرين نفر قرار دهيد. پس، از آنان پرسيديم و گفتند: وارد شويد، جز على عليه السلام كه فرمود: «به شما فرمان نمى دهم؛ [ولى] اگر [گفته ام را]نپذيريد، جوجه از تخم بيرون مى آيد [و نتيجه كردارتان پديدار مى شود]».