حدیث دربارهآخرين كارى كه به قتل عثمان انجاميد

مروج الذهبـ بَعدَ ذِكرِ حَلِّ اختِلافِ المِصرِيِّينَ مَعَ عُثمانَ وَانصِرافِهِم ـ: فَلَمّا صاروا إلَى المَوضِعِ المَعروفِ بِحِسمى ۱، إذا هُم بِغُلامٍ عَلى بَعيرٍ وهُوَ مُقبِلٌ مِنَ المَدينَةِ، فَتَأَمَّلوهُ فَإِذا هُوَ وَرشٌ غُلامُ عُثمانَ، فَقَرَّروهُ فَأَقَرَّ وأظهَرَ كِتابا إلَى ابنِ أبي سَرحٍ صاحِبِ مِصرَ وفيهِ: إذا قَدِمَ عَلَيكَ الجَيشُ فَاقطَع يَدَ فُلانٍ، وَاقتُل فُلانا، وَافعَل بِفُلانٍ كَذا، وأحصى أكثَرَ مَن فِي الجَيشِ، واُمِرَ فيهِم بِما اُمِرَ. وعَلِمَ القَومُ أنَّ الكِتابَ بِخَطِّ مَروانَ، فَرَجَعوا إلَى المَدينَةِ، وَاتَّفَقَ رَأيُهُم ورَأيُ مَن قَدِمَ مِنَ العِراقِ، ونَزَلُوا المَسجِدَ وتَكَلَّموا، وذَكَروا ما نَزَلَ بِهِم مِن عُمّالِهِم، ورَجَعوا إلى عُثمانَ فَحاصَروهُ في دارِهِ. ۲
مروج الذهبـ پس از يادكردِ حلّ اختلاف مصريان با عثمان و بازگشت آنان ـ: چون به محلّى به نام حِسمى ۳ رسيدند، به غلامى بر خوردند كه سوار بر شتر از مدينه مى آمد. چون به دقّت در او نگريستند، ديدند كه او وَرْش، غلام عثمان، است. پس، او را به اقرار وا داشتند. او نيز اقرار و اعتراف كرد و نامه اى را كه به ابن ابى سرح، كارگزار مصر، نوشته شده بود، آشكار نمود. متن آن چنين بود: با ورود اين گروه بر تو، دست فلانى را قطع كن و فلانى را بكش و با فلان كس اين گونه كن. و بيشتر كسانى كه در [رأس] آن گروه بودند، شمرده شده بودند و فرمانى درباره هر يك داده شده بود. آن گروه، پى بردند كه نوشته به خطّ مروان است. پس به مدينه باز گشتند و نظر آنان و نظر كسانى كه از عراق آمده بودند، يكى شد. در مسجدْ منزل كردند و سخن گفتند و آنچه را كارگزاران بر سر آنها آورده بودند، ياد كردند و به سوى عثمان باز گشته، او را در خانه اش محاصره كردند.
۱.هو أرض ببادية الشام (معجم البلدان: ج 2 ص 258).
۲.مروج الذهب: ج 2 ص 353 وراجع تاريخ اليعقوبي: ج 2 ص 175.
۳.سرزمينى در صحراى شام است (معجم البلدان: ج 2 ص 258).

احادیث دیگر این موضوع

۴
الفتوح:عثمان به دنبال على بن ابى طالب عليه السلام فرستاد و او را فرا خواند و گفت: اى ابو الحسن! تو مى توانى از پس اين گروه بر آيى. آنان را به كتاب خداى عز و جل و سنّت پيامبر او دعوت كن و مرا از آنچه ناپسند مى دارند، كفايت كن. على عليه السلام به او فرمود: «اگر با من عهد و پيمانى الهى مى بندى كه به همه وعده هايى كه به آنان دادى، وفا كنى، آن را انجام مى دهم». عثمان گفت: باشد، اى ابو الحسن! هر چه را مى خواهند، از جانب من ضمانت كن. على عليه السلام عهدى شديد و پيمانى محكم از او گرفت. سپس از نزدش بيرون آمد و به مردم رو آورد. چون به آنها نزديك شد، گفتند: اى ابو الحسن! ما تو را بزرگ مى شماريم. آن طرف چه خبر است؟ فرمود: «آنچه مى خواهيد، به شما داده مى شود و از هر آنچه شما را ناراحت مى كرد، راحت مى شويد. كسانى بر شما گمارده مى شوند كه دوست مى داريد و آنان را كه ناپسند مى داريد، بركنار مى شوند». گفتند: چه كسى اين وعده ها را براى ما ضمانت مى كند؟ على عليه السلام فرمود: «من آنها را برايتان ضمانت مى كنم». گفتند: راضى شديم. آن گاه على عليه السلام در حالى كه سرشناسان و بزرگانِ معترضانْ همراهش بودند، به سوى عثمان آمد. چون داخل شدند، عثمان را سرزنش كردند و او نيز از همه آنچه ناپسند مى داشتند، پوزش خواست. آنان گفتند: براى ما نوشته اى بنويس و على عليه السلام را در ضمانت آن، داخل كن تا به اين نوشته عمل كنى. عثمان گفت: هر چه دوست داريد، بنويسيد و هر كه را خواستيد، در اين ضمانت، وارد كنيد. پس نوشتند: «به نام خداوند بخشنده مهربان. اين، نوشته اى از بنده خدا، عثمان بن عفّان، امير مؤمنان، به همه معترضان بر او از اهالى بصره و كوفه و مصر است. براى شما بر عهده من است كه به كتاب خداى عز و جل و سنّت پيامبرش محمّد صلى الله عليه و آله عمل كنم، به محروم شدگان [از بيت المال، سهمشان] عطا شود و به ترسان، امان داده شود و تبعيدشده به وطنش باز گردد و اموال به صاحبان حق بر گردد و عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح از كارگزارى مصر بركنار شود و هر كه مصريان دوست دارند، اميرشان گردد». مصريان گفتند: مى خواهيم كه محمّد بن ابى بكر را امير ما كنى. عثمان گفت: باشد. سپس در نوشته آوردند: «و على بن ابى طالب براى مؤمنان، ضامن است كه عثمان به آنچه در اين نوشته است، وفا مى كند» و زبير بن عوّام، طلحة بن عبيد اللّه، سعد بن ابى وقّاص، عبد اللّه بن عمر، زيد بن ثابت، سهل بن حنيف و ابو ايّوب (خالد بن زيد)، آن را گواهى كردند و اين در ذى حجّه سال 35 بود. پس، مصريان نوشته شان را گرفتند و باز گشتند و محمّد بن ابى بكر، به عنوان امير، با آنان بود. پس از سه روز راه رفتن، غلام سياه چهره اى را ديدند كه بر شترى سوار است و آن را به شدّت مى رانَد. گفتند: اى مرد! كمى آرام تر. چه كاره اى؟ گويا فرار مى كنى، يا در پى كسى هستى! تو كيستى؟ گفت: من غلام امير مؤمنان عثمان ام كه مرا به سوى كارگزار مصر، روانه كرده است. مردى از ميان آنان گفت: اى مرد! كارگزار مصر، همراه ماست. گفت: آن كه مى خواهم، اين نيست. محمّد بن ابى بكر گفت: او را از شترش پايين آوريد. او را پايين آوردند. محمّد بن ابى بكر به او گفت: به من راست بگو، غلامِ كيستى؟ گفت: من، غلام امير مؤمنانم. گفت: به سوى چه كسى فرستاده شده اى؟ گفت: به سوى عبد اللّه بن سعد، كارگزار مصر. گفت: چه چيزى براى او مى برى؟ گفت: پيامى را. محمّد بن ابى بكر گفت: آيا نوشته اى همراه توست؟ گفت: نه. مصريان گفتند: اى امير! خوب است او را بازرسى كنيم؛ چرا كه بيم داريم اربابش درباره ما چيزى نوشته باشد. آن گاه بار و متاعش را بازرسى كردند و لباسش را كندند و برهنه اش كردند؛ امّا چيزى را همراه او نيافتند. روى شترش، مشك آب كوچكى بود. آن را تكان دادند؛ چيزى در آن به جنبش و صدا در آمد. پس، مشك را تكان دادند كه بيرون آيد؛ امّا بيرون نيامد. كنانة بن بشر تِجيبى گفت: به خدا سوگند، روحم به من مى گويد كه در اين مشك، نوشته اى هست. همراهانش گفتند: واى بر تو! نوشته اى در ميان آب؟ گفت: مردم، حيله ها دارند. مشك را پاره كردند و در آن، يك بُطرى يافتند كه سرش با شمع، بسته و مُهر شده بود. در درون بطرى نوشته اى بود. بطرى را شكستند و نوشته را بيرون كشيدند و محمّد بن ابى بكر، آن را خواند. در آن چنين نوشته شده بود: «به نام خداوند بخشنده مهربان. از بنده خدا، عثمان، امير مؤمنان، به عبد اللّه بن سعد. امّا بعد، چون عمرو بن يزيد بن ورقا بر تو وارد شد، او را حبس كن و گردنش را بزن. و امّا علقمة بن عديس بلوى، كنانة بن بشر تجيبى و عروة بن سهم ليثى: دست و پايشان را از خلاف هم قطع كن و آنان را وا گذار تا در خونشان بغلتند و بميرند و چون مردند، آنان را بر درختان خرما به صليب بكش. و امّا محمّد بن ابى بكر: نوشته اش پذيرفته نمى شود. بر او سخت بگير و در كشتن او حيله كن و بر كار خودت بمان تا فرمان من به تو بيايد، إن شاء اللّه تعالى!». چون محمّد بن ابى بكر نوشته را خواند، با همراهانش به مدينه باز گشت و اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله را گرد آورد و نوشته را برايشان خواند و از قصّه آن آگاهشان نمود. پس در مدينه كسى نماند، مگر آن كه كينه عثمان را به دل گرفت، بويژه بنى هُذَيل (كه به خاطر يارشان عبد اللّه بن مسعود، كينه شان شديدتر بود) و بنى مخزوم (كه به خاطر يارشان عمّار بن ياسر به جوش آمدند) و نيز قبيله غِفار (به خاطر ابو ذر). سپس على عليه السلام نوشته را گرفت و به سوى عثمان رفت و بر او وارد شد و به او فرمود: «واى بر تو! نمى دانم بر چه چيزْ اعتماد كنم؟! مردم بر تو خُرده گرفتند و تو به گمان خودت از آنان پوزشى خواستى و مرا ضامن ساختى. سپس مرا كوچك شمردى و اين نامه را درباره آنان نوشتى!». عثمان به نامه نگريست. سپس گفت: چيزى از اين نمى دانم. على عليه السلام فرمود: «اين غلام، غلام تو هست، يا نه؟». عثمان گفت: به خدا سوگند، او غلام من است و شتر نيز شتر من و مُهر نيز مهر من و خط نيز خطّ كاتب من است. على عليه السلام فرمود: «غلام تو بر شترت با نوشته اى بيرون مى رود و تو از آن آگاه نيستى؟». عثمان گفت: اى ابو الحسن! تو را متحيّر ساختم! گاه خطى به خطى شبيه مى شود و مُهرى شبيه مهرى ديگر زده مى شود. به خدا سوگند، نه اين نوشته را نوشته ام و نه بدان [مجازات ها]فرمان داده ام و اين غلام را نيز به سوى مصر نفرستاده ام. على عليه السلام فرمود: «حرفى نيست. پس، چه كس را متّهم كنيم؟». گفت: تو و كاتبم را متّهم مى كنم. على عليه السلام فرمود: «بلكه آن، كار و فرمان خود توست». سپس از نزد او خشمگينانه بيرون آمد.
تاريخ المدينةـ به نقل از هارون بن عَنتره، از پدرش ـ: چون براى عثمانْ آن پيشامدها پديد آمد، از مصر گروهى آمدند كه نوشته كوچك در هم پيچيده اى همراهشان بود. نزد على عليه السلام آمدند و گفتند: اين مرد، [سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله را]تغيير داده و دگرگون ساخته و به سيره دو خليفه پيشين رفتار نكرده است. [نيز]اين نامه را به كارگزارش در مصر نوشته است كه مال فلانى را بگير و فلانى را بكش و فلان كس را تبعيد كن. على عليه السلام نامه را گرفت و آن را بر عثمان در آورد و فرمود: «آيا اين نامه را مى شناسى؟». گفت: مُهر را مى شناسم. فرمود: «پس مُهر را باز كن». چون باز كرد و خواند، گفت: خداوند، هر كس را كه آن را نگاشته و هر كس را كه آن را املا كرده، نفرين كند! على عليه السلام به او فرمود: «آيا كسى از خاندانت را متّهم مى كنى؟». گفت: آرى. فرمود: «چه كسى را متّهم مى كنى؟». گفت: اوّلين كسى كه متّهمش مى كنم، تو هستى. على عليه السلام خشمگين شد و برخاست و فرمود: «به خدا سوگند، يارى ات نمى كنم و نيز بر ضدّ تو يارى نمى دهم، تا آن كه همديگر را نزد پروردگار جهانيان، ملاقات كنيم».