حدیث دربارهدرخواست برگه و دوات

الإرشادـ في قَضِيَّةِ وَفاةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ـ:. ثُمَّ قالَ [رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله]: اِيتوني بِدَواةٍ وكَتِفٍ أكتُب لَكُم كِتابا لا تَضِلّوا بَعدَهُ أبَدا. ثُمَّ اُغمِيَ عَلَيهِ، فَقامَ بَعضُ مَن حَضَرَ يَلتَمِسُ دَواةً وكَتِفا، فَقالَ لَهُ عُمَرُ: اِرجِع، فَإِنَّهُ يَهجُرُ!!! فَرَجَعَ. ونَدِمَ مَن حَضَرَهُ عَلى ما كانَ مِنهُم مِنَ التَّضجيعِ ۱ في إحضارِ الدَّواةِ وَالكَتِفِ، فَتَلاوَموا بَينَهُم فَقالوا: إنّا للّهِِ وإنّا إلَيهِ راجِعونَ! لَقَد أشفَقنا مِن خِلافِ رَسولِ اللّهِ. فَلَمّا أفاقَ صلى الله عليه و آله قالَ بَعضُهُم: أ لا نَأتيكَ بِكَتِفٍ يا رَسولَ اللّهِ ودَواةٍ؟ فَقالَ: أبَعدَ الَّذي قُلتُم!! لا، ولكِنَّني اُوصيكُم بِأَهلِ بَيتي خَيرا. ثُمَّ أعرَضَ بِوَجهِهِ عَنِ القَومِ فَنَهَضوا، وبَقِيَ عِندَهُ العَبّاسُ وَالفَضلُ وعَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ وأهلُ بَيتِهِ خاصَّةً. فَقالَ لَهُ العَبّاسُ: يا رَسولَ اللّهِ، إن يَكُن هذَا الأَمرُ فينا مُستَقِرّا بَعدَكَ فَبَشِّرنا، وإن كُنتَ تَعلَمُ أنّا نُغلَبُ عَلَيهِ فَأَوصِ بِنا، فَقالَ: أنتُمُ المُستَضعَفونَ مِن بَعدي. وأصمَتَ، فَنَهَضَ القَومُ وهُم يَبكونَ قَد أيِسوا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله. ۲

الإرشادـ در ماجراى وفات پيامبر خدا ـ: سپس [پيامبر خدا] فرمود: «برايم مركّبدان (دوات) و استخوانى بياوريد تا نوشته اى برايتان بنويسم كه پس از آن، هرگز گم راه نشويد». سپس بيهوش شد. يكى از حاضران به دنبال مركّبدان و استخوان رفت. عمر به او گفت: بازگرد كه او هذيان مى گويد (!). او هم بازگشت و حاضران از كوتاهى خود در حاضر كردن مركّبدان و استخوان، پشيمان شدند و همديگر را سرزنش كردند و گفتند: ما از خداييم و سوى او باز مى گرديم! ما از مخالفت با پيامبر خدا ترسانيم. چون پيامبر صلى الله عليه و آله به هوش آمد، يكى از آنان گفت: اى پيامبر خدا! آيا استخوان و مركّبدان را نياوريم؟ فرمود: «پس از آنچه گفتيد؟! ديگر نه؛ امّا شما را به نيكى به اهل بيتم، سفارش مى كنم». سپس از آن جمع، رو گرداند و آنان هم برخاستند و تنها عبّاس و فضل و على بن ابى طالب و خانواده اش نزدش ماندند. عبّاس گفت: اى پيامبر خدا! اگر اين امر در ميان ما پس از تو مى پايد، پس به ما مژده ده و اگر مى دانى كه بر ما چيره مى شوند، به ما وصيّتى كن. فرمود: «پس از من، شما را ضعيف مى دارند» و ساكت شد. پس آن جمع هم در حالى كه مى گريستند و از [حيات]پيامبر صلى الله عليه و آله نااميد شده بودند، برخاستند.

۱.التَّضْجِيعُ في الأمر: التَّقصِير فيه (لسان العرب: ج8 ص220 «ضجع»).

۲.الإرشاد: ج 1 ص 184، إعلام الورى: ج 1 ص 265 نحوه.

کلیدواژه‌ها آخرین تلاش های پیامبر برای تعیین جانشین درخواست برگه و دوات

احادیث دیگر این موضوع

صحيح البخارىـ به نقل از زُهْرى، از عبيد اللّه بن عبد اللّه، از ابن عبّاس ـ: چون پيامبر خدا به حال احتضار افتاد و مردانى از جمله عمر بن خطّاب هم در خانه بودند، فرمود: «بشتابيد تا برايتان نوشته اى بنويسم كه پس از آن، گم راه نشويد». عمر گفت: همانا بيمارى بر پيامبر، چيره شده است (!). قرآن، نزد شما هست و كتاب خدا ما را بس است. پس، حاضرانِ در خانه با هم اختلاف و دعوا كردند. برخى از آنها مى گفتند: كاغذ بياوريد تا پيامبر صلى الله عليه و آله برايتان نوشته اى بنويسد كه پس از آن، گم راه نشويد. برخى از آنها نيز همان گفته عمر را مى گفتند. چون ياوه گويى و اختلاف در نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بالا گرفت، پيامبر خدا فرمود: «برخيزيد!». در نقل ديگر صحيح البخارى آمده است: «از پيش من برخيزيد، كه دعوا و اختلاف در نزد من شايسته نيست». مصيبت حقيقى، مصيبت ممانعت از نوشتن پيامبر صلى الله عليه و آله، آن هم با اختلاف و داد و فرياد است.

صحيح البخارىـ به نقل از ابن عبّاس ـ: روز پنج شنبه و چه روز پنج شنبه اى! بيمارى پيامبر خدا شدّت گرفت. پس فرمود: «[كاغذ و قلمى] نزد من بياوريد تا برايتان نوشته اى بنويسم كه ديگر پس از آن، هرگز گم راه نشويد». پس با هم دعوا كردند، در حالى كه دعوا در نزد هيچ پيامبرى، شايسته نيست و مى گفتند: او را چه شده است؟ آيا هذيان مى گويد؟ ابن اثير مى گويد: أهجَرَ فى مَنطِقِه يُهجِرُ إهجارا [از باب افعال]، هنگامى به كار مى رود كه كسى سخن زشتى بگويد و نيز اگر ياوه و لغو ببافد. اسم آن، هُجر است و هَجَر يهجُر هَجْرا، هنگامى به كار مى رود كه گوينده، در هم و بر هم و هذيان بگويد. حديثِ بيمارى پيامبر صلى الله عليه و آله از همين است. گفتند: او را چه شده است؟ «أ هَجَرَ؛ آيا به علّت بيمارى، هذيان مى گويد؟» و اين را به شكل استفهامى و نه خبرى گفتند. و اين، بهترين توجيهى است كه مى توان گفت كه اگر اِخبارى باشد، نسبت فحش و ناسزاگويى و يا هذيان به پيامبر صلى الله عليه و آله است و چون گوينده اين سخن عمر است، به او چنين گمانى نمى رود (النهاية: ج 5 ص 245 ـ 246 ماده «هجر»). از او بپرسيد. پس خواستند كه از او بپرسند و معناى حرفش را جويا شوند كه فرمود: «مرا وا گذاريد، كه آنچه در آنم، از آنچه مرا به آن مى خوانيد، بهتر است».

صحيح مسلمـ به نقل از سعيد بن جُبَير، از ابن عبّاس ـ: روز پنج شنبه و چه روز پنج شنبه اى! [سعيد مى گويد: سپس اشك هاى ابن عبّاس فرو ريخت، تا آن جا كه آنها را همچون رشته مرواريد، بر گونه هايش ديدم]. پيامبر خدا فرمود: «برايم استخوان در زمان هاى پيشين، به علّت كمى كاغذ، از استخوان پهن موجود در شانه چهارپايان هم براى نوشتن، استفاده مى كرده اند (النهاية: ج 4 ص 150 ماده «كتف»). و دوات بياوريد تا برايتان نوشته اى بنويسم كه پس از آن، هرگز گم راه نشويد». پس گفتند: بى گمان، پيامبر خدا هذيان مى گويد (!)

مسند ابن حنبلـ به نقل از جابر ـ: پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام وفاتش كاغذى خواست تا در آن، نوشته اى بنويسد كه پس از آن، گم راه نشوند. پس عمر بن خطّاب، آن قدر با آن مخالفت كرد كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن [درخواست] را رها كرد.

شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابن عبّاس ـ: در يكى از سفرهاى عمر به شام، همراهش رفتم. روزى به تنهايى بر شترش راه مى پيمود كه دنبالش كردم. پس به من گفت: «اى ابن عبّاس! من از پسرعمويت، گله دارم. از او خواستم كه با من بيايد؛ ولى نيامد و پيوسته او را ناراحتِ چيزى مى بينم. تو گمان مى كنى دنبال چيست؟». گفتم: اى امير مؤمنان! تو كه خودت مى دانى. [عمر] گفت: «گمان دارم او همواره در اندوهِ از دست رفتن خلافت است». گفتم: چنين است. او معتقد است كه پيامبر خدا خلافت را براى او خواست. [عمر] گفت: «اى ابن عبّاس! پيامبر خدا خلافت را براى او خواست و اين گونه بود؛ امّا چه مى توان كرد كه خداى متعال، آن را نخواست! پيامبر خدا چيزى خواست و خدا چيز ديگرى خواست. پس، اراده خدا محقّق شد و اراده پيامبر او محقّق نشد. آيا هر چه پيامبر خدا خواست، شد؟ او مسلمان شدن عمويش را خواست و [لى]خدا نخواست و او هم، اسلام نياورد!». اين مضمون، با الفاظ ديگرى هم نقل شده است و آن، همان گفته عمر است كه: پيامبر خدا در زمان بيمارى اش خواست كه او (على عليه السلام) را جانشين خود كند؛ امّا من از ترس وقوع فتنه و براى نشر اسلام، مانع شدم. پس، پيامبر خدا مقصود قلبى ام را دانست و خوددارى كرد و خداوند، جز از اجراى آنچه خود مقدّر و حتمى كرده، امتناع دارد.

شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابن عبّاس ـ: در آغاز حكمرانى عمر نزدش رفتم. يك مَن خرما در زنبيلى حصيرى برايش نهاده بودند. مرا به خوردن دعوت كرد. من يك خرما خوردم و او نيز شروع به خوردن كرد تا اين كه خرماها تمام شد. سپس از كوزه اى كه نزدش بود، آب خورد و به پشت، بر متّكايش دراز كشيد و به حمد و سپاس خدا و تكرار آن پرداخت. و گفت: «اى عبد اللّه! از كجا مى آيى؟». گفتم: از مسجد. گفت: «پسرعمويت را چگونه ديدى؟». من گمان كردم كه عبد اللّه بن جعفر را مى گويد. گفتم: وقتى مى آمدم او با همسالان خود، مشغول بازى بود. گفت: «مقصودم او نبود. منظورم بزرگ شما اهل بيت است». گفتم: او را ديدم، در حالى كه براى درختان خرماى فلان قبيله، آب از چاه مى كشيد و قرآن مى خواند. گفت: «اى عبد اللّه! قربانى كردن شتران به گردنت، اگر آن را از من كتمان كنى! آيا هنوز در دل، خيال خلافت دارد؟». گفتم: آرى. گفت: «آيا مى پندارد كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به او تصريح كرده است؟». گفتم: آرى و برايت مى افزايم كه از پدرم درباره ادّعاى على پرسيدم. و او گفت: [على]راست مى گويد. عمر گفت: «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گفتار ناتمامى درباره على داشت كه چيزى را اثبات نمى كند و دستاويزى به دست نمى دهد و بى گمان، مدّتى در كارش درنگ و تأمّل كرد و در بيمارى اش مى خواست به نام على تصريح كند؛ امّا من از بيم [فتنه] و به خاطر حفظ اسلام، مانع شدم و به پروردگار كعبه سوگند، قريش، هرگز بر او گِرد نمى آمدند و اگر خلافت را به دست مى گرفت، اعراب از همه سو بر او مى شوريدند. چون پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فهميد كه من منظورش را مى دانم، پس خوددارى ورزيد و خداوند، جز از وقوع آنچه خود، مقدّر و حتمى كرده، ابا دارد».