كيفر ندادن بر پايه گمان و اتّهام
4 حدیث
الجمل: دَخَلَ [ابنُ عَبّاسٍ] عَلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام فَابتَدَأَهُ عليه السلام وقالَ: يَابنَ عَبّاسٍ، أعِندَكَ خَبَرٌ؟
فَقالَ: قَد رَأَيتُ طَلحَةَ وَالزُّبَيرَ.
فَقالَ لَهُ: إنَّهُمَا استَأذَناني فِي العُمرَةِ، فَأَذِنتُ لَهُما بَعدَ أنِ استَوثَقتُ مِنهُما بِالأَيمانِ ألّا يَغدِرا ولا يَنكُثا ولا يُحدِثا فَسادا. وَاللّهِ يَابنَ عَبّاسٍ ما قَصَدا إلَا الفِتنَةَ، فَكَأَنّي بِهِما وقَد صارا إلى مَكَّةَ لِيَستَعينا عَلى حَربي، فَإِنَّ يَعلَى بنَ مُنيَةَ الخائِنَ الفاجِرَ قَد حَمَلَ أموالَ العِراقِ وفارِسَ لِيُنفِقَ ذلِكَ، وسَيُفسِدُ هذانِ الرَّجُلانِ عَلَيَّ أمري، ويَسفِكانِ دِماءَ شيعَتي وأنصاري.
فَقالَ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ: إذا كانَ عِندَكَ الأَمرُ كَذلِكَ فَلِمَ أذِنتَ
الجمل: ابن عباس بر امير مؤمنان وارد شد و على عليه السلام آغاز [به سخن] كرد و فرمود: «اى ابن عباس! آيا نزد تو خبرى است؟».
گفت: طلحه و زبير را ديدم.
به وى فرمود: «آن دو از من براى عمره اجازه خواستند و من هم، پس از آنكه با سوگندهايى از آنان پيمان گرفتم كه حيله نكنند و بيعت نشكنند و فسادى ايجاد نكنند، اجازه دادم.
اى ابن عباس! به خدا سوگند، آنان، جز فتنه قصدى ندارند. گويا مىبينم كه به مكّه رفتهاند تا براى نبرد با من مدد جويند؛ چرا كه يعلى بن منيه خيانتپيشه تبهكار، ثروتهاى عراق و فارس را با خود بُرده تا در اين راه هزينه كند، و به زودى اين دو مرد، كارم را تباه مىكنند و خون پيروان و يارانم را مىريزند».
عبد اللّه بن عباس گفت: اگر چنين نظرى دارى، چرا به آنان اجازه دادى و چرا آنان را
۱.. الجمل: ص 166.
تاريخ الطبري عن جُندَب: لَمّا بَلَغَ عَلِيّا مُصابُ بَني ناجِيَةَ وقَتلُ صاحِبِهِم، قالَ: هَوَت اُمُّهُ! ما كانَ أنقَصَ عَقلَهُ، وأَجرَأَهُ عَلى رَبِّهِ! فإِنَّ جائِيا جاءَني مَرّةً فَقالَ لي: في أصحابِكَ رِجالٌ قَد خَشيتُ أن يُفارِقوكَ، فَما تَرى فيهِم؟
فَقُلتُ لَهُ: إنّي لا آخُذُ عَلَى التُّهَمَةِ، ولا اُعاقِبُ عَلَى الظَّنِّ، ولا اُقاتِلُ إلّا مَن خالَفَني وناصَبَني وأظهَرَ لِيَ العَداوَةَ، ولَستُ مُقاتِلَهُ حَتّى أدعُوَهُ وأعذِرَ إلَيهِ، فَإِن تابَ ورَجَعَ إلَينا قَبِلنا مِنهُ، وهُوَ أخونا، وإن أبى إلَا الاِعتِزامَ عَلى حَربِنَا استَعَنّا عَلَيهِ اللّهَ، وناجَزناهُ، فَكَفَّ عَنّي ما شاءَ اللّهُ.
ثُمَّ جاءَنيمَرَّةً اُخرى فَقالَ لي: قَد خَشيتُ أن يُفسِدَ عَلَيكَ عَبدُ اللّهِ بنُ
تاريخ الطبرى ـ به نقل از جندب ـ: وقتى گزارش سبُكسرى بنى ناجيه و كشته شدن بزرگشان به على عليه السلام رسيد، فرمود: «مادرش بميرد! چهقدر كمخِرَد و جسور بر خداوند بود! يكبار كسى نزد من آمد و به من گفت: در ميان يارانت مردانى هستند كه مىترسم از تو كناره گيرند. درباره آنان چه نظرى دارى؟
به وى گفتم: من بر پايه اتّهام، مجازات نمىكنم و بر پايه گمان، كيفر نمىدهم، و جز با كسى كه با من مخالفت ورزيده و دشمنى كرده و عداوتش را آشكار ساخته است، نبرد نمىكنم، و تا او را دعوت نكنم و برايش عذر (دليل) نياورم، نبرد كننده با او نخواهم بود. پس اگر توبه كرد و به سوى ما بازگشت، از او مىپذيريم و او برادر ماست، و اگر سر باز زد و جز نبرد با ما نخواست، از خداوند بر او مدد جوييم و با او پيكار كنيم. پس آنچه را
۱.. تاريخ الطبرى: ج 5 ص 131، شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج 3 ص 148 عن حبيب؛ الغارات: ج 1 ص 371 وفيهما «توثقهما» بدل «توبقهما» وكلاهما نحوه.
الإمام الصادق عليه السلام: كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ صَلَواتُ اللّه عَلَيهِ يَقولُ لِلنّاسِ بِالكوفَةِ: يا أهلَ الكوفَةِ، أ تَرَوُنّي لا أعلَمُ ما يُصلِحُكُم؟! بَلى، ولَكِنّي أكرَهُ أن اُصلِحُكُم بِفَسادِ نَفسي. ۱
امام صادق عليه السلام: امير مؤمنان على بن ابى طالب ـ كه درود خدا بر او باد ـ، در كوفه به مردم مىفرمود: «اى مردم كوفه! آيا گمان مىكنيد نمىدانم چگونه شما را به راه آورم؟ چرا؛ وليكن خوش ندارم كه شما را با بهاى تباه كردن خويش، به راه آورم».
۱.. الأمالى للمفيد: ص 207 ح 40 عن هشام، بحار الأنوار: ج 41 ص 110 ح 18.
الغارات ـ في خَبرِ مُفارَقَةِ الخِرّيتِ بنِ راشِدٍ (وهوَ مِنَ الخَوارِجِ) أميرَ المُؤمِنينَ عليه السلام ـ: قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ قَعينٍ:. أتَيتُ أميرَ المُؤمِنينَ عليه السلام. فَأَخبَرتُهُ بِما سَمِعتُ مِنَ الخِرّيتِ وما قُلتُ لِابنِ عَمِّهِ وما رَدَّ عَلَيَّ.
فَقالَ عليه السلام: دَعهُ، فإِن قَبِلَ الحَقَّ ورَجَعَ عَرَفنا ذلِكَ لَهُ وقَبِلناهُ مِنهُ؛ وإن أبى طَلَبناهُ.
فَقُلتُ: يا أميرَ المُؤمِنينَ فَلِمَ لا تَأخُذُهُ الآنَ فَتَستَوثِقَ مِنهُ؟
فَقالَ: إنّا لَو فَعَلنا هذا لِكُلِّ مَن نَتَّهِمُهُ مِنَ النّاسِ مَلَأنَا السُّجونَ مِنهُم، ولا أراني يَسَعُنِي الوُثوبُ عَلَى النّاسِ وَالحَبسُ لَهُم وعُقوبَتُهُم
حَتّى يُظهِروا لَنَا الخِلافَ. ۱
الغارات ـ در گزارش كنارهگيرى خرّيت بن راشد، يكى از خوارج از امير مؤمنان ـ: عبد اللّه بن قعين گويد:. نزد امير مؤمنان آمدم و آنچه درباره خرّيت شنيده بودم و آنچه به پسرعمويش گفته بودم و آنچه را وى پاسخ داده بود، به على گزارش دادم.
فرمود: «او را رها كن. اگر حق را پذيرفت و بازگشت، او را بدين امر بشناسيم و از او بپذيريم، و اگر سر باز زد، او را بخواهيم».
گفتم: اى امير مؤمنان! چرا الان او را نمىگيرى تا از او وثيقه بستانى [و از شرّ او اطمينان حاصل كنى]؟
فرمود: «اگر با هر كسى كه او را متّهم مىكنيم، چنين رفتار كنيم، بايد زندانها را از آنان پُر سازيم و معتقد نيستم كه حمله به مردم و زندان كردن و
كيفر دادن آنها روا باشد، مگر آنكه مخالفت با ما را آشكار سازند.
۱.. الغارات: ج 1 ص 333 و ص 335، بحار الأنوار: ج 33 ص 407 ح 628؛ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: ج 3 ص 129.