حدیث دربارهنمونه هايى از گفتمان اهل بيت

محمّد بن عبداللّه الخراسانيّ، خادم الرضا عليه السلام:دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنادِقَةِ عَلَى الرِّضا عليه السلام وعِندَهُ جَماعَةٌ. فَقالَ لَهُ أبُوالحَسَنِ عليه السلام: أيُّهَا الرَّجُلُ أرَأَيتَ إن كانَ القَولُ قَولَكُم ولَيسَ هُوَ كَما تَقولونَ ـ أ لَسنا وإيّاكُم شِرعا سِواءً، ولا يَضُرُّنا ما صَلَّينا وصُمنا وزَكَّينا وأقرَرنا؟ فَسَكَتَ. فَقالَ أبُوالحَسَنِ عليه السلام: وإن يَكُن القَولُ قَولَنا وهُوَ كَما نَقولُ ـ أ لَستُم قَد هَلَكتُم ونَجَونا؟ فَقالَ: رَحِمَكَ اللّهُ فَأَوجِدني كَيفَ هُوَ، وأينَ هُوَ؟ فَقالَ: وَيلَكَ! إنَّ الَّذي ذَهَبتَ إلَيهِ غَلَطٌ، هُوَ أيَّنَ الأَينَ وكانَ ولا أينَ، وهُوَ كَيَّفَ الكَيفَ وكانَ ولا كَيفَ، ولا يُعرَفُ بِكَيفوفِيَّةٍ، ولا بِأَينونِيَّةٍ، ولا يُدرَكُ بِحاسَّةٍ، ولا يُقاسُ بِشَيءٍ. قالَ الرَّجُلُ: فَإِذَن إنَّهُ لا شَيءَ إذ لَم يُدرَك بِحاسَّةٍ مِنَ الحَواسِّ. فَقالَ أبُوالحَسَنِ عليه السلام: وَيلَكَ! لَمّا عَجَزَتْ حَواسُّك عَن إدراكِهِ أنكَرتَ رُبوبِيَّتَهُ ونَحنُ إذا عَجَزَت حَواسُّنا عَن إدراكِهِ أيقَنّا أنَّهُ رَبُّنا خِلافَ الأَشياءِ. ۱ قالَ الرَّجُلُ: فَأَخبِرني مَتى كانَ؟ فَقالَ أبُوالحَسَنِ عليه السلام: أخبِرني مَتى لَم يَكُن، فَاُخبِرُكَ مَتى كانَ؟! قالَ الرَّجُلُ: فَمَا الدَّليلُ عَلَيهِ؟ قالَ أبُوالحَسَنِ عليه السلام: إنّي لَمّا نَظَرتُ إلى جَسَدي فَلَم يُمكِنّي فيه زِيادَةٌ ولا نُقصانٌ فِي العَرضِ وَالطّولِ، ودَفعُ المَكارِهِ عَنهُ، وجَرُّ المَنفَعَةِ إلَيهِ، عَلِمتُ أنَّ لِهذَا البُنيانِ بانِيا فَأَقرَرتُ بِهِ، مَعَ ما أرى مِن دَوَرانِ الفَلَكِ بِقُدرَتِهِ، وإنشاءِ السَّحابِ، وتَصريفِ الرِّياحِ، ومَجرَى الشَّمسِ وَالقَمَرِ وَالنُّجومِ، وغَيرِ ذلِكَ مِنَ الآياتِ العَجيباتِ المُتقَناتِ، عَلِمتُ أنَّ لِهذا مُقَدِّرا ومُنشِئا. قالَ الرَّجُلُ: فَلِمَ احتَجَبَ؟ فَقالَ أبوالحَسَنِ عليه السلام: إنَّ الاِحتِجابَ عَنِ الخَلقِ لِكَثرَةِ ذُنوبِهِم، فَأَمّا هُوَ فَلا يَخفى عَلَيهِ خافِيَةٌ في آناءِ اللَّيلِ وَالنَّهارِ. قالَ الرَّجُلُ: فَلِمَ لا تُدرِكُهُ حاسَّةُ البَصَرِ؟ قالَ: لِلفَرقِ بَينَهُ وبَينَ خَلقِهِ الَّذينَ تُدرِكُهُم حاسَّةُ الأَبصارِ مِنهُم ومِن غَيرِهِم، ثُمَّ هُوَ أجَلُّ مِن أن يُدرِكَهُ بَصَرٌ، أو يُحيطَ بِهِ وَهمٌ، أو يَضبِطَهُ عَقلٌ. قال: فَحُدَّهُ لي. قالَ: لاحَدَّ لَهُ. قالَ: ولِمَ؟ قالَ: لِأَنَّ كُلَّ مَحدودٍ مُتَناهٍ إلى حَدٍّ، وإذَا احتَمَلَ التَّحديدَ احتَمَلَ الزِّيادَةَ، وإذا احتَمَلَ الزِّيادَةَ احتَمَلَ النُّقصانَ، فَهُوَ غَيرُ مَحدودٍ، ولا مُتزايِدٍ ولا مُتناقِصٍ، ولا مُتَجَزٍّ، ولا مُتَوَهَّمٍ. قالَ الرَّجُلُ: فَأَخبِرني عَن قَولِكُم: «إنَّهُ لَطيفٌ سَميعٌ بَصيرٌ عَليمٌ حَكيمٌ»، أيَكونُ السَّميعُ إلاّ بِالاُذُنِ، وَالبَصيرُ إلاّ بِالعَينِ، وَاللَّطيفُ إلاّ بِعَمَلِ اليَدَينِ، وَالحَكيمُ إلاّ بِالصَّنعَةِ؟ فَقالَ أبُوالحَسَنِ عليه السلام: إنَّ اللَّطيفَ مِنّا عَلى حَدِّ اتِّخاذِ الصَّنعَةِ، أوَ ما رَأَيتَ الرَّجُلَ مِنّا يَتَّخِذُ شَيئا يَلطُفُ فِي اتِّخاذِهِ؟ فَيُقالُ: «ما ألطَفَ فُلانا!» فَكَيفَ لا يُقالُ لِلخالِقِ الجَليلِ: «لَطيفٌ»، إذ خَلَقَ خَلقا لَطيفا وجَليلاً، ورَكَّبَ فِي الحَيَوانِ أرواحا، وخَلَقَ كُلَّ جِنسٍ مُتَبايِنا عَن جِنسِهِ فِي الصّورَةِ، لا يُشبِهُ بَعضُهُ بَعضا، فَكُلٌّ لَهُ لُطفٌ مِنَ الخالِقِ اللَّطيفِ الخَبيرِ في تَركيبِ صورَتِهِ. ثُمَّ نَظَرنا إلَى الأَشجارِ وحَملِها أطايِبَها، المَأكولَةَ مِنها وغَيرَ المَأكولَةِ، فَقُلنا عِندَ ذلِكَ إنَّ خالِقَنا لَطيفٌ، لا كَلُطفِ خَلقِهِ في صَنعَتِهِم، وقُلنا إنَّهُ سَميعٌ، لا يَخفى عَلَيهِ أصواتُ خَلقِهِ، ما بَينَ العَرشِ إلَى الثَّرى، مِنَ الذَّرَّةِ إلى أكبَرَ مِنها في بَرِّها وبَحرِها، ولا تَشتَبِهُ عَلَيهِ لُغاتُها، فَقُلنا عِندَ ذلِكَ إنَّهُ سَميعٌ لا بِاُذُنٍ، وقُلنا إنَّهُ بَصيرٌ لا بِبَصَرٍ، لِأَ نَّهُ يَرى أثَرَ الذَّرَّةِ السَّحماءِ فِي اللَّيلَةِ الظَّلماءِ عَلَى الصَّخرَةِ السَّوداءِ، ويَرى دَبيبَ النَّملِ فِي اللَّيلَةِ الدُّجيَةِ، ويَرى مَضارَّها ومَنافِعَها، وأثَرَ سِفادِها، وفِراخَها ونَسلَها، فَقُلنا عِندَ ذلِكَ إنَّهُ بَصيرٌ، لا كَبَصَرِ خَلقِهِ. [الراوي] قالَ: فَما بَرِحَ حَتّى أسلَمَ. ۲
محمد بن عبداللّه خراسانىـ خادم امام رضا عليه السلامـ: مردى از زنديق ها بر امام رضا عليه السلام وارد شد، در حالى كه نزد حضرت، گروهى حضور داشتند. امام رضا عليه السلام فرمود: «اى مرد! به نظر شما، اگر سخن شما درست باشد ـ كه البتّه چنان كه مى گوييد نيست ـ ما و شما همگون نيستيم؟ و بنابراين، از نمازى كه خوانديم، روزه اى كه گرفتيم و زكاتى كه پرداختيم و اقرارى كه كرديم، زيانى به ما نخواهد رسيد؟». مرد سكوت كرد. امام رضا عليه السلام فرمود: ولى اگر سخن ما درست باشد ـ كه چنين است ـ آيا شما نابود و ما رستگار نخواهيم گشت؟». وى پرسيد: خدا رحمتت كند! به من بگو او كجا و چگونه است؟ امام عليه السلامفرمود: «واى بر تو! پندار تو اشتباه است. او مكان را به وجود آورد و وجود داشت، در حالى كه مكانى نبود او چگونگى را آفريد و پيش از آن، وجود داشت. او نه به چگونگى و كجايى شناخته مى شود، نه به حواس درك مى گردد و نه با چيزى مقايسه مى گردد». مرد گفت: بنابراين، چيزى نيست؛ چرا كه به حسّى از حواس پنجگانه درك نمى شود». فرمود: «واى بر تو! حواس تو كه از درك او ناتوان گشت. پروردگارت را منكر مى شوى؛ ولى ما هنگامى كه حواسمان از درك او ناتوان مى شود، يقين مى كنيم كه او پروردگار ما و بر خلاف چيزهاست». ۳ مرد پرسيد: به من بگو كى بوده است؟ امام رضا عليه السلامفرمود: «تو به من بگو كه كى نبوده تا من بگويم كى بوده است». مرد پرسيد: چه دليلى بر اوست؟ امام رضا عليه السلام فرمود: «من وقتى بر جسم خود نگريستم كه در عرض و طول آن، جاى هيچ زيادى و يا كمى را برايم نگذاشته، ناگوارى ها را از آن دفع كردم و سودمندى ها را به سوى او كشانده، فهميدم كه براى اين ساختار، سازنده اى است. پس به او اقرار كردم، افزون بر آنچه كه از گردش فلك به قدرت او، ايجاد ابرها، حركت بادها، چرخش خورشيد، ماه و ستارگان و ديگر نشانه هاى شگفت آور و استوار را مى بينم، مى فهمم كه براى اين كارها برنامه ريز و پديد آورنده است». مرد پرسيد: پس چرا چهره پوشانده است؟ فرمود: «پرده نشينى از بندگان، به خاطر فراوانى گناهان آنان است؛ امّا براى او در لحظه لحظه هاى شب و روز، هيچ پوشيده اى مخفى نيست». مرد پرسيد: پس چرا حسّ بينايى دركش نمى كند؟ امام فرمود: «تا بين او و بندگانش كه ديدگان آنان و غير آنان را درك مى كنند، فرق باشد. از آن گذشته، او برتر از آن است كه ديده اى او را ببيند، خيالى بر او چيره گردد و يا خِرَدى او را مشخّص كند». گفت: چارچوب او را برايم بيان كن. امام فرمود: «او چارچوب ندارد». گفت: چرا؟ فرمود: «چون هر معيّنى به مرزى منتهى مى شود و اگر چارچوب بپذيرد، فزونى را هم قبول خواهد كرد و اگر فزونى را بپذيرد، نقص هم قابل طرح است، با آن كه او غيرمحدود، زياده ناپذير، كمى ناپذير، غير قابل تجزيه و پندارناپذير است». مرد گفت: درباره اين عقيده تان كه مى گوييد او لطيف، شنونده، بينا، دانا و حكيم است، توضيح بده. آيا جز با گوش، شنونده است و جز با ديده، بيننده است، و جز با كار دست ها لطيف است، و جز با صنعت، حكيم است؟ امام رضا عليه السلامفرمود: «ظريفكارى از ما با دست است. مگر نديده اى كه انسان، چيزى را پردازش مى دهد و در پردازش خود، ظريفكارى مى كند و گفته مى شود فلانى چه قدر ظريفكار است. چگونه بر خالق بزرگ، لطيف گفته نشود، با آن كه آفريده اى ظريف و بزرگ آفريده و در حيوان، روح قرار داده و هر جنسى را با جنس خود، در شكل گوناگون آفريده، به گونه اى كه پاره اى همگون پاره اى ديگر نيست و هر كدام در پردازش چهره اش نشانى از ظريفكارى خداوند لطيف و آگاه دارد. به درختان و بارهاى خوش، خوردنى و غير خوردنى آنها نگريسته، مى گوييم: پروردگار ما لطيف است؛ امّا نه شبيه بندگانش. مى گوييم او شنونده است و صداى هيچ يك از مخلوقاتش از عرش تا فرش، از ذرّه به بالا، در خشكى و دريا بر او پوشيده نيست و زبان آنها بر او مشتبه نمى شود. اين جاست كه مى گوييم او شنونده به غير گوش است. مى گوييم او بيننده به غير چشم است؛ چرا كه در شب تاريك، بر صخره اى سياه، جاى پاى مورى سياه را مى بيند و جنبش مورى را در شب تاريك، سودآورى و زيان آورى او، نشان جفتگيرى او، تخم او و نسل او را مى بيند. چنين است كه مى گوييم او بيناست، امّا نه چون بينايى بندگانش». راوى مى گويد: وى از بحث رها نشد تا آن كه مسلمان شد.
۱.كذا في المصدر، وفي المصادر الاُخرى:. أنّه ربّنا وأنّه شيء بخلاف الأشياء.
۲.التوحيد: 250 / 3، عيون أخبار الرضا عليه السلام: 1 / 131 / 28، الاحتجاج: 2 / 354 / 281، بحارالأنوار: 3 / 36 / 12.
۳.در اين منبع، روايت چنين است؛ ولى در ديگر منابع، اين عبارت وجود دارد: «انّه ربّنا وانّه شيء بخلاف الأشياء؛ او پروردگار ماست و او چيزى برخلاف چيزهاست».

احادیث دیگر این موضوع

۴
امام على عليه السلامـ در پاسخ يكى از احبار يهود كه پرسيده بودند: خدا كجاست؟ آيا در آسمان است يا در زمينـ: «. خداوند ـ عزّوجلّ ـ مكان را به وجود آورده است، پس مكان ندارد. او برتر از آن است كه فضايى او را فرا گيرد و او در همه مكان ها بدون تماس و مجاورتْ هست؛ به آنچه در آنهاست، آگاهى دارد و هيچ چيزى از تدبير او بيرون نيست. من تو را از چيزى كه در يكى از كتاب هايتان آمده آگاه مى كنم كه گفته مرا تصديق مى كند. آيا اگر به آن آگاه شدى، بدان ايمان مى آورى؟». يهودى گفت: آرى. فرمود: «آيا شما در پاره اى از كتاب هايتان نديده ايد كه موسى بن عمران عليه السلام، روزى نشسته بود كه فرشته اى از مشرق نزد وى آمد. موسى پرسيد: از كجا آمده اى؟ فرشته گفت: از نزد خدا. آن گاه فرشته ديگرى از مغرب آمد. موسى پرسيد: از كجا آمده اى؟ فرشته پاسخ داد: از نزد خدا. فرشته اى ديگر آمد و گفت: من از آسمان هفتم، از نزد خدا مى آيم و فرشته اى ديگر آمد و گفت: من از زمين هفتمى در پايين، از نزد خدا آمده ام. موسى عليه السلامگفت: منزّه است كسى كه هيچ جا خالى از او نيست وبه مكانى نزديك تر از مكان ديگرنيست». يهودى گفت: گواهى مى دهم كه اين، همان حقّ آشكار است و تو به جايگاه پيامبرت سزاوارترى از آنانى كه بر آن دست يافتند.
اُسيدى و محمّد بن مبشّر:عبدالله بن نافع ازرق مى گفت: اگر مى دانستم كه در دو سوى جهان، كسى هست كه مركب ها مرا نزد او ببرد و در اين باره كه على در كشتن نهروانيان ستمگر نبود با من گفتگو كند، حتماً مى رفتم. گفته شد: حتى پسرش؟ گفت: آيا بين فرزندانش دانشورى هم هست؟! گفته شد: اين اوّلين نادانى توست. آيا اين خاندان، بدون دانشور مى شوند؟! گفت: امروز دانشورِ آنان كيست؟ گفته شد: محمد بن على بن حسين بن على عليه السلام. راوى مى گويد: عبداللّه با بزرگان اصحابش به سوى او روان شده، به مدينه آمدند و از امام باقر عليه السلاماذن خواست. گفته شد: عبداللّه بن نافع است. فرمود: «او كه در تمام روز از من و پدرم بيزارى مى جويد، با من چه كار دارد؟». ابو بصير كوفى به امام گفت: فدايت شوم! اين مرد فكر مى كند كه اگر بداند در دو سوى جهان كسى يافت مى شود كه مركب ها وى را نزد او ببرد و او با وى درباره اين كه على عليه السلام در كشتن نهروانيان ستمكار نبود، گفتگو كند، به سوى او خواهد رفت. امام باقر عليه السلام پرسيد: «مى انديشى براى گفتگو نزد من آمده است؟». ابو بصير گفت: آرى. امام فرمود: «اى غلام! برو و بارش را بر زمين بگذار و به وى بگو: فردا نزد ما بيا». راوى مى گويد: روز بعد، عبداللّه بن نافع در بين بزرگان اصحابش آمد و امام باقر عليه السلام در پىِ همه فرزندان مهاجران و انصار فرستاد و آنها را گِرد آورد و در حالى كه دو لباس خرمايى رنگ المغرة: گل سرخى كه با آن، رنگرزى مى كنند؛ جامه مغره اى، يعنى به رنگ سرخ.(لسان العرب؛ «مغر»). پوشيده بود، وارد شد و چون ماه درخشان، در برابر مردم ايستاد و فرمود: «سپاسْ خدايى را كه حيثيت بخش حيثيت و سازنده كيفيت و مكان ساز مكان است. سپاسْ خدايى را كه خواب و چرت نمى گيردش. آنچه كه در آسمان ها و آنچه در زمين است، از آن اوست… تا آخر آيه؛ و گواهى مى دهم، خدايى جز خداى واحدِ بدون شريك نيست و گواهى مى دهم محمد صلى الله عليه و آله، بنده و فرستاده اوست. وى را برگزيده و به راه راست، رهنمون ساخته است. سپاسْ خدايى كه ما را به نبوّتش بزرگ داشت و به ولايتش ويژه مان گردانيد، اى فرزندان مهاجر و انصار! هر كدام از شما كه نزدش منقبتى درباره على بن ابى طالب عليه السلاماست، برخيزد و بگويد». [راوى] مى گويد: مردم به پا خاستند و آن منقبت ها را گفتند. عبداللّه بن نافع گفت: من اين خوبى ها را از زبان اينان نقل مى كنم؛ ولى على پس از پذيرش دو حَكَم، كافر شد. مردم، خوبى هاى [على عليه السلام] را گفتند تا به داستان خيبر رسيدند [كه رسول خدا فرمود]: «فردا پرچم را به مردى مى دهم كه خدا و رسولش رادوست دارد و خدا و رسولش او را دوست مى دارند؛ مهاجمى بدون فرار است، برنمى گردد تا آن كه خداوند، به دست وى فتح كند». امام باقر عليه السلام فرمود: «درباره اين روايت، چه مى گويى؟». وى پاسخ داد: اين حديثْ بدون ترديد، درست است؛ ولى بعد از آن كافر شد. فرمود: «مادرت به عزايت بنشيند! به من بگو آيا خداى ـ عزّوجلّ ـ روزى كه او را دوست مى داشت، مى دانست كه على بن ابى طالب، نهروانيان را مى كشد يا نمى دانست؟». گفت: يك بار ديگر بگو. امام فرمود: «به من بگو روزى كه خداوند ـ عزّوجلّ ـ على عليه السلام را دوست مى داشت، مى دانست كه وى نهروانيان را مى كشد يا نمى دانست؟» و افزود: «اگر بگويى نه، كافر مى شوى». مرد گفت: مى دانست. امام فرمود: «آيا خدا وى را دوست مى داشت براى اين كه از او پيروى كند و يا براى اين كه مخالف با او رفتار كند؟». ابن نافع گفت: براى اين كه به پيروى وى كار كند. حضرت فرمود: «شكست خورده، برخيز!». مرد در حالى كه بر مى خاست، گفت: «و تا رشته سپيد بامداد، از رشته سياه [شب] بر شما نمودار گردد». «خدا بهتر مى داند رسالتش را كجا قرار دهد».
محمد بن أبى مسهرـ از پدرش از جدشـ: مفضّل بن عمر جُعفى به جعفر بن محمد صادق عليه السلامنوشت: در بين اين ملّت، كسانى پيدا شده اند كه ربوبيّت خدا را منكر هستند و بر اين عقيده استدلال مى كنند؛ و از وى خواست كه پاسخ آنها را بدهد و طبق آنچه كه بر ديگران استدلال مى كند، درباره ادّعاهايشان بر آنان استدلال كند. امام صادق عليه السلام [در پاسخ] نوشت:. از نعمت هاى بزرگ و لطف هاى ارزشمندى كه خدا داده است، تثبيت دل بندگانش به ربوبيّت اوست و گرفتن پيمان در شناخت او و فرستادن كتابى است كه در آن، داروى همه بيمارى هاى دل و كارهاى مشتبه است و بر آنان و ديگر آفريده هايش نيازى به غير او نگذاشت و خود، از آنان بى نياز است كه خدا بى نياز و ستوده است. به جانم سوگند كه جاهلان، از سوى پروردگارشان چنين نشده اند. آنان، دليل هاى روشن و نشانه هاى آشكار را در خلقتشان مى بينند و آنها را در ملكوت آسمان ها و زمين و ساختار شگفت، استوار و گواه بر سازنده مشاهده مى كنند؛ امّا آنان، گروهى هستند كه درهاى گناه را به روى خود مى گشايند و راه هاى شهوت را براى دستيابى به گناه، آسان مى سازند. بنابراين، هواهاى نفسانى بر دل هايشان پيروز مى شود و به سبب ستمكارى شان، شيطان بر آنان سيطره پيدا مى كند و خداوند، چنين بر دل هاى تجاوزپيشگان، مُهر مى زند. شگفت از مخلوقى است كه مى پندارد خداوند بر بندگانش پوشيده است، در حالى كه جاى پاى خلقت را در خودش به گونه اى كه خِرَدش را شگفت زده مى كند و در ساختارى كه حجّتش را باطل مى كند، مى بيند. به جان خودم سوگند مى خورم كه اگر در اين امور مهم بينديشند، از جريان آشكار تركيب، ظرافت روشن تدبير، وجود چيزهاى آفريده شده اى كه قبلاً نبودند و تحوّل آنها از طبيعتى به طبيعتى و از ساختارى به ساختارى ديگر، چيزهايى خواهند ديد كه آنان را به آفريننده رهنمون كند. هيچ چيزى از آنها نيست كه در آن، تدبير و تركيبى نباشد كه دلالت كند بر خالق و مدبّر و بر هم آمدن مدبّرانه اى كه به سوى واحد حكيم، رهنمون باشد. نوشته تو به دستم رسيد. نوشته اى براى تو نوشته ام كه در آن، با پاره اى از اصحاب اديان كه منكر بودند، مناظره كرده ام. پزشكى از هندوستان نزدم آمد و همواره درباره عقيده اش با من گفتگو داشت و در راستاى گمراهى اش با من مجادله مى كرد. روزى هَليله اى را نرم مى كرد تا با دارويى كه به آن نيازمند بود، مخلوط كند. در اين هنگام، سخنى كه همواره درباره آن با من گفتگو داشت، يعنى اين ادّعا كه دنيا هميشه به سانِ درختى است كه سبز مى شود و آن گاه فرو مى افتد [و مانند]جانى است كه به وجود مى آيد و نابود مى شود، با وى احتجاج كردم. مى پنداشت كه ادّعاى من به شناخت خدا ادّعايى است كه براى آن، دليل ندارم و هيچ حجّتى براى من نيست و مى پنداشت كه اين مطلبى است كه بعدى از قبلى و كوچك از بزرگ مى گيرد و [مى پنداشت] اشياى گوناگون، همگون و ناهمگون، و نهان و آشكار، تنها به حواس پنجگانه با ديدن چشم، شنيدن گوش، بوييدن بينى، چشيدن دهان و لمس دست و پا شناخته مى شوند. [براى انكار خدا] منطق خود را بر پايه اى كه خود ايجاد كرده بود، گذاشت و گفت: هيچ كدام از حواسم، بر خالقى كه در دلم جايگزين شود، برخورد نكرده است. سپس گفت: براى شناخت پروردگارت كه توان و ربوبيّتش را توصيف مى كنى، به چه چيز استدلال مى كنى، در حالى كه دل همه چيزها را با دلالت هاى پنجگانه اى مى شناسد كه براى تو شرح دادم؟ گفتم: به خِرَدى كه در دلم است و دليلى كه به آن براى شناخت خدا استدلال مى كنم. گفت: آنچه مى گويى در كجاست؟ تو مى دانى كه دل، جز از راه حواس پنجگانه، چيزى را نمى شناسد. آيا خدايت را با چشم ديدى يا با گوش صدايش را شنيدى يا به نسيمى او را بوييدى يا با دهان چشيدى يا با دست لمس كردى كه اين شناخت به دلت راه پيدا كرده است؟ گفتم: تو بنابر پندارت كه خدا را با حواس پنجگانه ات كه به وسيله آن اشيا را مى شناسى، حس نكردى، منكر او شدى و نپذيرفتى و من به وجود او اقرار كردم. فكر مى كنى غير از اين است كه يكى از ما راستگو و ديگرى دروغگوست؟ گفت: نه. گفتم: فكر نمى كنى اگر سخن تو درست باشد، ترسى بر من از آنچه تو را از عذاب الهى مى ترسانم، نيست؟ گفت: نه. گفتم: فكر نمى كنى اگر واقعيت آن گونه باشد كه من مى گويم و من درست گفته باشم، در آنچه كه در آن از مكافات خالق پرهيز دارم، به چيز استوارى چنگ زده ام و تو در انكار و نپذيرفتنت در هلاك واقع شده اى؟ گفت: بلى. گفتم: كدام يك از ما دو نفر، دورانديش تر و نزديك تر به رستگارى هستيم؟ گفت: تو؛ ولى درباره عقيده ات فقط ادّعا دارى و در شبهه هستى، ولى من بر يقين و اطمينان هستم؛ چون من مى بينم كه حواس پنجگانه ام دركش نمى كنند و آنچه را كه حواس من درك نمى كند، به نظر من موجود نيست. گفتم: چون حواس تو از درك خدا ناتوان است، منكر او مى شوى و من چون حواسم از درك خداى تعالى ناتوان است، او را قبول دارم. گفت: چگونه چنين چيزى ممكن است؟ گفتم: هر چيزى كه در آن نشانى از تركيب باشد، جسم است و هر چيزى كه ديده ببيند، رنگ است و آنچه را ديده ها درك كنند و حواس به آن دسترس پيدا كند، او غير از خداى سبحان است. چون او همانند مخلوق نمى گردد و مخلوق با تغيير و زوال، دگرگون مى شوند و هر چيزى كه به تغيير و نابودى شبيه باشد، مثل آن است؛ و مخلوق، همچون خالق و پديده، همچون پديدآورنده نيست. گفت: اين سخنى است؛ امّا من آنچه را كه حواسم درك نكند و آن را به دلم منتقل نكند، منكر هستم.] امام مى فرمايد:] وقتى ديدم به اين كلام تكيه كرده و اين حجّت را مى پذيرد، گفتم: اگر جز تكيه بر نادانى را نمى پذيرى و مانع آگاهى را دليل قرار مى دهى، در حوزه اى گام نهادى كه آن را عيب مى گيرى و چيزى را قبول كردى كه دوست ندارى؛ چون گفتى: من ادّعايى براى خود برگزيده ام كه هر چيزى را كه با حواسم درك نكنم، از نظر من وجود ندارد. گفت: چگونه چنين است؟ گفتم: چون تو منكر ادّعايى شده اى كه در آن غوطه ور گشته اى و ادّعاى چيزى كردى كه خبرى از آن ندارى و از آن آگاه نيستى. پس چگونه بر خويش روا داشتى كه خدا را انكار كنى و اَخبار نبوّت و حجّت هاى روشن را كنار گذاشتى و مرا سرزنش كردى؟ به من بگو: آيا همه جاها را گشته اى و به پايان هر جهت رسيده اى؟ گفت: نه. گفتم: به آسمانى كه مى بينى، صعود كردى؟ آيا به زمين زير پايت فرو رفته، در مناطق آن گشتى؟ آيا در دل درياها فرو رفتى و جوّى كه در بالا و پايين آسمان تا زمين و زير زمين گسترده است، شكافتى و همه اين جاها را از مدبّرى حكيم و دانا و آگاه، خالى يافتى؟ گفت: نه. گفتم: از كجا مى دانى، شايد آنچه را كه دلت انكار مى كند، در بعضى از آن قسمت هايى كه با حواست درك نكردى و از آن آگاهى ندارى، وجود داشته باشد. گفت: نمى دانم. شايد در بعضى جاها كه گفتى، مدبّرى باشد. نمى دانم. شايد در هيچ جا از آن جاها كه گفتى، چيزى نباشد. گفتم: وقتى از مرز انكار به جايگاه ترديد منتقل شدى، اميدوارم به مرحله شناخت هم منتقل شوى. گفت: از پرسش تو درباره جاهايى كه بدان آگاهى ندارم، ترديد در من ايجاد شد؛ ولى يقين به آنچه كه حواسم درك نمى كند، چگونه در من به وجود مى آيد؟ گفتم: از سوى همين هليله؟ گفت: در اين صورت، حجّت به نفع تو تمام خواهد شد؛ چون هليله از آداب پزشكى است كه من به آگاهى از آن، يقين دارم. گفتم: من تصميم گرفته ام از ناحيه آن وارد بحث شوم؛ چون نزديك ترين چيزها به توست و اگر چيز ديگرى به تو نزديك تر از آن بود، از سوى آن، وارد بحث مى شدم؛ چون در هر چيزى اثرى از ساختن و حكمت است و شاهدى است كه دلالت مى كند بر ساختنى كه آن، گواه بر كسى است كه آن را از هيچ ساخته و آن را از بين مى برد تا چيزى باقى نماند. گفتم: آيا اين هليله را مى بينى؟ گفت: آرى. گفتم: آنچه كه در درون آن مخفى است، مى بينى؟ گفت: نه. گفتم: گواهى مى دهى كه داراى هسته است، ولى تو نمى بينى؟ گفت: چيزى به من نمى فهماند. شايد چيزى در آن نباشد. گفتم: آيا مى انديشى كه در پسِ پوست اين هليله گوشت و يا چيز رنگ دارى مخفى باشد؟ گفت: نمى دانم. شايد پس از پوست، غير از چيز رنگ دار يا داراى گوشت باشد. گفتم: آيا قبول دارى كه هليله در زمينى سبز شده است؟ گفت: آن زمين و اين هليله چيزهايى هستند كه ديده ام. گفتم: آيا با وجود اين هليله، گواهى نمى دهى نظير آن هم وجود داشته باشد كه اكنون ناپيداست؟ گفت: نمى دانم. شايد در دنيا غير از همين هليله نباشد. وقتى به نادانى چنگ زد، گفتم: به من بگو آيا باور دارى كه اين هليله از درختى به وجود آمده يا مى گويى همين طورى پيدا شده؟ گفت: نه! از درختى خارج شده است. گفتم: آيا حواس پنجگانه ات آن درختان پنهان از تو را درك كرده اند؟ گفت: نه. گفتم: جز اين نمى بينم كه به وجود درختى كه حواست آن را درك نكرده. اقرار كردى. گفت: آرى! ولى مى گويم: هليله و درخت و اشياى گوناگون ديگر، چيزهايى هستند كه همواره درك مى شوند. آيا در اين مورد، چيزى دارى كه حرفم را رد كنى؟ گفتم: آرى! به من بگو آيا پيش از آن كه اين هليله در آن درخت باشد، درخت هليله را ديده و تجربه كرده اى؟ گفت: آرى! گفتم: آيا اين هليله را هم ديده بودى؟ گفت: نه! گفتم: آيا قبول دارى كه تو درخت را در زمانى كه هليله در آن نبود، ديده اى و آن گاه، دوباره به طرف آن برگشتى و در آن، هليله يافتى و قبول دارى كه در آن، چيزى به وجود آمده كه قبلاً نبوده است؟ گفت: اين را نمى توانم منكر باشم؛ ولى مى گويم كه هليله در درون درخت، پراكنده بود. گفتم: به من بگو آيا آن هليله كه درخت اين هليله، قبل از غرس از آن سبز شده بود، ديده اى؟ گفت: آرى. گفتم: آيا عقل تو باور مى كند اين درختى كه ساقه، ريشه، شاخه و پوست آن وهمه ميوه هايى كه به وجود مى آيد و برگ هايى كه از آن مى افتد و به هزار هزار پيمانه مى رسد، همه اش در همان هليله موجود باشد؟ گفت: اين را نه عقل باور مى كند و نه دل مى پذيرد. گفتم: قبول دارى كه آنها در درخت به وجود مى آيند. گفت: آرى؛ ولى نمى دانم كه آنها ساخته شده است. آيا مى توانى آن را براى من بيان كنى؟ گفتم: آرى؛ ولى فكر مى كنى اگر تدبير را در آن نشان دهم، قبول خواهى كرد كه تدبير كننده اى دارد و اگر شكل گيرى آن را بنمايانم، اقرار خواهى كرد كه شكل دهنده اى دارد؟ گفت: چاره اى در آن نيست. گفتم: آيا نمى دانى كه اين هليله، گوشتى بر استخوانى است كه در لاى پوسته اى متّصل بر شاخه اى قرار دارد كه به پايه اى وصل است كه آن هم بر ساقه اى قرار دارد كه از زير، به وسيله ريشه هايى بر اجرامى كه به هم متّصل هستند، تقويت مى شود؟ گفت: آرى. گفتم: آيا نمى دانى كه اين هليله، به اندازه و حساب شده، شكل يافته و با بر هم آمدن چيزى بر چيزى و با تركيب و تفصيل، بر هم تنيده شده است؛ لايه اى بر لايه اى، جسمى بر جسمى و رنگى بر رنگى، سفيدى در زردى، نرمى در سفتى، در سرشت هاى گوناگون، با روش هاى مختلف و اجزايى هم انس با پوسته اى كه بدان آب مى خورد و رگ هايى كه در آنها آب جريان مى يابد و برگ هايى كه آن را مى پوشاند و مانع از سوختن با خورشيد مى گردد و پيشگيرى از نابودى به وسيله سرما مى كند و مانع از خشكى توسط باد مى گردد؟ گفت: اگر برگ ها بر آن پيچيده بود، بهتر نبود؟ گفتم: خداوند، بهترين تقديرگر است. اگر آن گونه كه تو مى گويى بود، بادى به آن نمى رسيد تا تازه اش گرداند، و سرمايى نمى ديد تا سفت گردد و در اين صورت، گنديده مى شد و اگر گرماى خورشيد بدان نمى رسيد، رشد نمى كرد؛ ولى گاهى خورشيد، گاهى باد و گاهى سرما [بدان مى خورد]. خداوند با قدرت ظريف خود، آن را تنظيم كرده و با حكمت گيرايش تدبير نموده است. گفت: بحث از تصويرپردازى براى من كافى است. تدبيرى را كه مى پندارى آن را مشاهده مى كنى، براى من بيان كن. گفتم: آيا هليله را پيش از آن كه درست شود، در نطفه اش كه آبى است بدون هسته، گوشت، پوست، رنگ، طعم و سفتى، ديده اى؟ گفت: آرى. گفتم: توجّه مى كنى كه اگر خالق به آن آب ضعيف كه در كوچكى و ناتوانى مثل خَردَل است، توجّه نمى كرد و با توان خود، نيرومندش نمى ساخت و به حكمتش آن را شكل نمى داد و به قدرتش آن را نظم نمى بخشيد، آيا آن آب، بدون تركيب با جسم و نطفه و تفصيل، افزوده مى شد؟ و اگر افزوده مى شد، تنها آبى متراكم و بدون شكل و تدبير، با افزايش اجزا و بدون تركيب مى شد. گفت: شكل گيرى درخت هليله، فراهم آمدن خلقتش، باردارى، افزايش اجزا و چگونگى بر هم آمدنش را با بهترين بيان برايم نشان دادى و روشن ترين نشان بر شناخت پديد آوردنده اش را آوردى و من مى پذيرم كه اشيا ساخته شده هستند؛ ولى نمى دانم؛ شايد هليله و ديگر چيزها خودشان خودشان را ساخته باشند؟ گفتم: آيا قبول ندارى كه خالق اشيا و هليله، حكيم و دانايى است كه آن را در قدرت تدبيرش مشاهده كردى؟ گفت: آرى. گفتم: آيا آن كه چنين است، مى تواند پديده باشد؟ گفت: نه. گفتم: آيا هليله را در زمانى كه به وجود آمد، پس از آن كه نبود و آن گاه كه از بين مى رود، به گونه اى كه گويى اصلاً نبوده، نديدى؟ گفت: آرى؛ ديده ام. من پذيرفتم كه هليله به وجود آمده؛ ولى نپذيرفتم كه خالق، حادثى نيست كه خود را نيافريند. گفتم: آيا قبول نكردى كه خالق حكيم، پديده نيست و پنداشتى كه هليله، حادث است؟ تو اقرار كردى كه هليله ساخته شده است و خداوند ـ عزّوجلّ ـ سازنده آن است و اگر برگشتى كه بگويى هليله، خودش خودش را ساخته و آفرينش خودش را تدبير كرده است، به اقرار آنچه كه منكر بودى، چيزى نيفزوده اى و صانع مدبّرى را با اوصاف درستش توصيف كرده اى؛ امّا چون نمى شناسى اش، آن را به غير نام خودش نامگذارى كردى. گفت: چه طور؟ گفتم: چون به وجود حكيمِ لطيف و مدبّر، اقرار كردى و هنگامى كه پرسيدم او كيست، گفتى: هليله. تو به خداوند سبحان، اقرار كردى؛ ولى او را به غيرِ نام خودش نامگذارى كردى و اگر خردورزى كنى و بينديشى، خواهى فهميد كه هليله، ناتوان تر از آن است كه خودش را بيافريند و بيچاره تر از آن است كه خودش را سر و سامان دهد. گفت: آيا بيش از اين هم مى دانى؟ گفتم: آرى. به من بگو اين هليله كه مى پندارى خودش را ساخته و كارهايش را سامان داده، چرا خودش را كوچك، كم توان و كم ارزش ساخته است؟ چرا از اين كه شكسته شود، آبِ آن گرفته گردد و خورده شود، جلوگيرى نكرده است؟ چگونه خود را دور ريختنى، خوردنىِ تلخ، بد منظر، بدون جلوه و آب، آفريده است؟ گفت: چون جز به همين شكل كه خود را آفريده، توانا نبوده و يا آن كه جز به همين شكل كه خواسته، نيافريده است. گفتم: اگر جز بر كِش دادن باطل نمى پردازى، به من بگو كِى به آفرينش خود و ساماندهى به خلقتش پرداخته است؟ قبل از آن كه باشد يا پس از آن كه بود؟ اگر مى پندارى هليله خودش را بعد از بودنش آفريده كه اين، از روشن ترين محال هاست. چگونه موجود و ساخته شده بوده و آن گاه خود را بار ديگر ساخته است؟ لازمه سخن تو اين است كه دوبار ساخته شده باشد؛ و اگر بگويى پيش از آن كه باشد، خودش را آفريده و خلقتش را سامان داده است، اين از روشن ترين باطل ها و آشكارترين دروغ هاست؛ چون پيش از بودن، چيزى نبود. چگونه نيستى، هستى مى آفريند؟ چه طور بر من كه مى گويم چيزى، ناچيزى را آفريده، خُرده مى گيرى؛ ولى بر خود كه مى گويى: ناچيزى ناچيزى را آفريده، خُرده نمى گيرى؟ ببين كدام يك از دو سخن به حق سزاوارتر است؟ گفت: سخن تو. گفتم: پس چه چيزى مانع از پذيرفتن تو شده است؟ گفت: پذيرفتم و درستى و حقّانيت اين سخن كه چيزهاى گوناگون وهليله، خود را نيافريده و آفرينش خود را سامان نداده اند، برايم آشكار گشت؛ ولى اين انديشه برايم پيدا شد كه درخت، سازنده هليله است، چون هليله از آن بيرون آمده است. گفتم: چه كسى درخت را آفريده است؟ گفت: هليله ديگرى. گفتم: براى سخن خود، پايانى در نظر بگير كه به آن برسى. يا بايد بگويى خداوند متعال است تا از تو پذيرفته شود و يا بگويى هليله، كه در اين صورت، از تو سؤال خواهم كرد. گفت: بپرس. گفتم: به من بگو مگر نه اين است كه درخت، بعد از نابودى و متلاشى شدن هليله سبز مى شود؟ گفت: نه. گفتم: پس از نابودى هليله، درختْ يكصد سال مى ماند. چه كسى آن را نگه مى دارد، بر آن مى افزايد، خلقتش را سامان مى دهد، آن را مى پروراند و برگ آن را مى روياند؟ چاره ندارى جز اين كه بگويى آن كه او را آفريده است. چون اگر بگويى: هليله اى كه پيش از نابودى و متلاشى شدن و خاك گشتن زنده بود و درخت را در زمانى كه مرده بود، پرورش داده است، سخنى پر اختلاف گفته اى. گفت: اين را نمى گويم. گفتم: آيا اقرار مى كنى كه خداوند، آفريده ها را آفريده يا هنوز در درونت چيزى باقى مانده است؟ گفت: در اين باره، در مرز توقّفْ قرار دارم. نمى توانم راهى پيدا كنم كه مسئله را برايم جا بيندازد. گفتم: اگر جز بر ندانستن تكيه نمى كنى و مى پندارى كه چيزها جز از راه حواس فهميده نمى شود، تو را باخبر خواهم ساخت كه حواس، راهنماى اشيا نيستند و هيچ آگاهى اى در آنها جز به وسيله دل نيست. قلب، راهنما و معرّف اشيا به حواسّى هستند كه ادّعا مى كنى قلب، جز به وسيله حواس، چيزى نمى شناسد. گفت: اگر دراين باره سخن بگويى، جز با بيان و حجّت و برهان، از عهده بحث بيرون نيايى كه از تو نخواهم پذيرفت. گفتم: اوّلين چيزى كه با آن شروع مى كنم، اين است كه: بدان! چه بسا همه حواس يا پاره اى از آنها از بين مى رود و دل، اشيايى را كه در آنها ضرر يا نفع آشكار يا نهان است، سامان مى دهد، بدان امر يا نهى مى كند، در آن مورد، دستورش را به اجرا مى گذارد و داورى اش نيز درست است. گفت: در اين خصوص، به گونه اى سخن مى گويى كه شبيه همان دليل است. دوست دارم موضوع را به شكل ديگرى روشن كنى. گفتم: آيا نمى دانى كه دل پس از نابودى حواس، باقى مى ماند؟ گفت: آرى؛ ولى بدون رهيابى به اشيايى كه حواس بر آنها راهنمايى مى كردند. گفتم: آيا نمى دانى كه كودك را مادرش همچون تكّه گوشتى به دنيا مى آورد كه حواسش بر چيزى كه بشنود، راهنمايى نمى كند. نه مى بيند، نه مى چشد، نه لمس مى كند و نه مى بويد؟ گفت: آرى. گفتم: كدامين حس، وى را در هنگام گرسنگى به جستجوى شير، راهنمايى مى كند و به خنده پس از گريه در هنگام سير شدن از شير، هدايت مى كند؟ كدام حواس، پرندگان درنده و پرندگان دانه خوار را راهنمايى مى كند كه پيش بچّه هايش گوشت و دانه بيفكند؟ گوشتخوار آن به سوى گوشت و دانه خوار آن به طرف دانه كشانده شوند؟ از بچّه پرندگان دريا به من بگو. آيا نمى دانى كه بچّه پرنده آبى، وقتى در آب افكنده شود، شنا مى كند و اگر جوجه پرنده خشكى در آب افكنده شود، غرق مى گردد، و حال آن كه حواس هر دو يكى است؟ چگونه جوجه پرنده آبى از حواسّ خود بهره مى گيرد تا شنا كند؛ ولى جوجه پرنده خشكى از حواسش بهره نمى گيرد؟ به من بگو چرا مورى كوچك كه هيچ گاه آب را نديده، وقتى در آب افكنده شود، شنا مى كند؛ ولى انسان پنجاه ساله اى كه از قوى ترين و عاقل ترينِ مردان است، اگر آموزش شنا نبيند، غرق مى شود؟ اگر همه اين چيزها با حواس درك مى شود، چرا خِرَد، هوش، تجربه و آگاهى اش به چيزها با داشتن حواس و درستى آنها كه مى تواند او را همچون آن مور كوچك راهنمايى كند، هدايت نمى كند؟ آيا سزاوار نيست بدانى كه قلبى كه معدن خِرَد است، در كودكى است كه شرح دادم و غير آن از آنچه درباره حيوانات شنيدى، كودك را براى جُستن شير، پرنده دانه خوار را براى خوردن دانه، و گوشتخوار را براى خوردن گوشت، تحريك مى كند؟ گفت: قلب را بدون حواس، دانا به چيزى نيافتم. [گفتم:] آيا در خواب ديده اى كه مى خورى و مى آشامى، به گونه اى كه لذّت آن را به دل، درك مى كنى؟ گفت: آرى. گفتم: آيا ديده اى كه در خواب مى خندى، گريه مى كنى و در شهرهايى كه نديده اى يا ديده اى، مى گردى، به گونه اى كه نشانه هاى آنچه را ديده اى مى دانى؟ گفت: آرى؛ بى شمار. گفتم: آيا كسى از اقوامت را مانند برادر، پدر و يا خويشانت كه قبلاً مرده باشند، در خواب ديده اى، به گونه اى كه وى را همچون پيش از مرگش شناخته باشى؟ گفت: بسيار زياد. گفتم: به من بگو در خواب، كدام حواست اين چيزها را درك كرده و قلبت را بر ديدن مردگان و سخن گفتن با آنان خوردن غذاهايشان و يا برگشتن در شهرها، خنديدن، گريستن و غير آن، راهنمايى كرده است؟ گفت: نمى توانم بگويم كدام يك از حواسم آن را يا بخشى از آن را درك كرده است. چگونه درك كنند، در حالى كه مثل مرده هستند، نه مى شنوند و نه مى بينند. گفتم: بگو ببينم، آيا وقتى بيدار مى شوى، آنچه را كه در خواب ديده اى، ياد ندارى؟ آن را حفظ نمى كنى و پس از بيدارى براى برادرانت نقل نمى كنى، به گونه اى كه حتّى يك حرفش را هم فراموش نمى كنى؟ گفت: همان گونه است كه مى گويى. چه بسا چيزى را در خواب مى بينم. چندى نمى گذرد كه همان را طبق آنچه در خواب ديده ام، در بيدارى مى بينم. گفتم: به من بگو كدام حواست اين آگاهى را در دلت نهاده كه پس از بيدارى، آن را به ياد مى آورى؟ گفت: در اين كار، حواس، نقشى ندارند. گفتم: آيا سزاوار نيست بدانى كه در اين جا كه حواس از كار افتاده، آنچه كه آن اشيا را در خوابت مى بيند و نگه مى دارد، دلت است كه خداوند، خِرَد را براى استدلال بر بندگانش در آن قرار داده است؟ گفت: آنچه كه در خواب مى بينم، چيزى نيست. مثل سراب مى ماند كه شخص آن را مى بيند و به آن نگاه مى كند وترديدى ندارد كه آب است، وقتى به محل رسيد، چيزى نمى يابد. آنچه كه در خواب مى بينم، مثل همين سراب است. گفتم: چه طور خوابت را كه در آن، غذاى شيرين و ترش مى خورى و شادى و غم مى بينى، تشبيه به سراب مى كنى؟ گفت: چون وقتى به محلّ سراب رسيدى، هيچ مى شود؛ همچنين آنچه را كه در خواب مى بينم، وقتى بيدار شوم، چنين مى شود. گفتم: اگر در خواب، موضوعى را ببينى كه از آن لذّت ببرى و قلبت براى آن بتپد، آيا نمى دانى كه آن موضوع، همان گونه است كه برايت بيان شده است؟ گفت: آرى. گفتم: به من بگو آيا تاكنون محتلم شده اى كه شهوتت را در خواب با زنى كه مى شناسى يا نمى شناسى، برآورده كنى؟ گفت: آرى؛ بى شمار. گفتم: آيا به همان مقدار كه در بيدارى احساس لذّت كردى، در خواب احساس نكردى و آن گاه كه بيدار شدى، شهوت از تو فرو افتاد و به مقدارى كه در حالت بيدارى آبِ مردى خارج مى شد، خارج شد؟ اين موضوع، دليل تو را در اين كه خواب مثل سراب است، از بين مى برد. گفت: محتلم شونده، در خوابْ چيزى نمى بيند، جز آنچه كه حواسش در بيدارى بدان راهنمايى مى كند. گفتم: جز بر تقويت گفته من چيزى نيفزودى. مى پندارى كه دل، چيزها را پس از رفتن و مرگ حواس درك مى كند و مى شناسد؛ ولى چگونه انكار مى كنى كه قلب، هنگام بيدارى و همراه داشتن حواس نمى شناسد. گفت: مى پنداشتم كه از اين پرسش رهايى پيدا نمى كنى؛ ولى چيزهايى گفتى كه نمى توانم رد كنم. گفتم: من در همين مجلس، درستى آنچه را كه به تو خبر دادم و آنچه را كه در خواب مى بينى، خبر مى دهم. گفت: بگو، چون من در اين مسئله حيران شده ام. گفتم: آيا در دل خود بر تجارتى، صنعتى، ساختمان سازى يا سامان بخشى چيزى انديشيده اى و هنگامى كه در گمان خود، چارچوب آن را استوار ساختى، به آن اقدام كرده باشى؟ گفت: آرى. گفتم: آيا در اين انديشه، قلب تو حواست را سهيم ساخته است؟ گفت: نه. گفتم: آيا نمى دانى آنچه كه قلبت به تو خبر مى دهد، حق است؟ گفت: يقين، همان است.
يونس بن يعقوب:گروهى از اصحاب امام صادق عليه السلام از قبيل حمران بن اعين، محمد بن نعمان، هشام بن سالم، طيّار و گروهى كه در بين آنان هشام بن حكم جوان نيز بود، گرد ايشان بودند. امام صادق عليه السلامفرمود: «هشام! به من نمى گويى كه با عمرو بن عبيد، چه كار كردى و چگونه از وى پرسيدى؟». هشام گفت: اى پسر رسول خدا! من تو را بزرگ مى دانم و شرم مى كنم و زبانم در خدمت شما بند مى آيد. امام صادق عليه السلام فرمود: «هنگامى كه به چيزى فرمانتان دادم، انجام دهيد». هشام گفت: جريان نشستن عمرو بن عبيد در مسجد بصره و كارهايش به گوش من رسيد و برايم سنگين بود. به سمت وى حركت كردم و روز جمعه به بصره رسيدم و به مسجد بصره رفتم. ديدم كه گردهمايى بزرگى است و عمرو بن عبيد، در حالى كه پارچه سياهِ پشمى به خود پيچيده و پارچه ديگرى بر دوش انداخته بود، نشسته و مردم از وى پرسش مى كنند. از مردم، جاى نشستن خواستم و آنان، جايى را به من دادند. در قسمت آخر مجلس، دو زانو نشستم و گفتم: اى دانشمند! من مرد غريبى هستم. آيا اذن مى دهى پرسشى كنم؟ گفت: آرى. پرسيدم: آيا شما چشم دارى؟ گفت: پسرم! اين چه پرسشى است؟ چگونه از چيزى كه مى بينى مى پرسى؟ گفتم: سؤال هاى من اين گونه است. گفت: پسرم! گرچه پرسش هاى احمقانه اى است، ولى بپرس. گفتم: پاسخم را بده؟ گفت: بپرس. گفتم: آيا چشم دارى؟ گفت: آرى. گفتم: با چشم، چه كار مى كنى؟ گفت: با آن رنگ ها و اشخاص را مى بينم. گفتم: بينى دارى؟ گفت: آرى. گفتم: با آن چه مى كنى؟ گفت: عطر را با آن مى بويم. گفتم: آيا دهان دارى؟ گفت: آرى. گفتم: با آن چه مى كنى؟ گفت: طعم ها را مى چشم. گفتم: گوش دارى؟ گفت: آرى! گفتم: با آن چه مى كنى؟ گفت: صدا را مى شنوم. گفتم: آيا قلب دارى؟ گفت: آرى. گفتم: با آن چه مى كنى؟ گفت: با آن هر چه از راه حواس و اعضاى بدنم به آن منتقل مى شود، تشخيص مى دهم. گفتم: آيا اين اعضا موجب بى نيازى از قلب نمى گردد. گفت: نه. گفتم: چرا، با آن كه اين اعضا صحيح و سالم اند؟ گفت: پسرم! اعضاى بدن، هنگامى كه در چيزى شك كنند كه آن را بوييده يا ديده يا چشيده و يا شنيده اند، آن را به قلب منتقل مى كنند تا يقين انسان را استوار دارد و شك را از بين ببرد. هشام گفت: به وى گفتم: آيا خداوند، قلب را براى شكِ اعضاى بدن قرار داده است؟ گفت: آرى. گفتم: حتما به قلب نياز است؛ وگرنه اعضاى بدن، يقين پيدا نمى كنند؟ گفت: آرى. گفتم: اى ابو مروان! خداوند، اعضاى بدن تو را بدون پيشوايى ـ كه بر درست هاى آن، صحّه بگذارد و با آن، ترديدهايش به يقين بدل شود ـ رها نكرده است. چگونه اين مردم را در سردرگمى، دودلى و اختلاف رها كرده است و براى آنان پيشوايى كه سردرگمى و ترديدشان را با وى مطرح كنند، تعيين نكرده است، با آن كه براى اعضاى بدن تو پيشوايى كه ترديد و سردرگمى آنها را رفع كند، مشخّص كرده است. هشام گفت: وى سكوت كرد و چيزى نگفت. آن گاه خطاب به من گفت: تو هشام بن حكم هستى؟ گفتم: نه. گفت: از همنشينان وى هستى؟ گفتم: نه. گفت: تو از كجا هستى؟ گفتم: از مردم كوفه. گفت: پس تو همان هشام هستى. آن گاه، وى مرا نزد خود خواند و جايش را به من داد و خود به كنارى نشست و تا زمانى كه من نشسته بودم، چيزى نگفت. راوى مى گويد: امام صادق عليه السلام خنديد و گفت: «اى هشام! چه كسى اين مباحث را به تو آموخته است؟». گفت: اين چيزى است كه از شما ياد گرفته و با آن انس گرفته ام. امام فرمود: «به خدا قسم، اين بحث ها در صحف ابراهيم و موسى نوشته شده است».