حدیث دربارهفن گفتگو

أبو خالد الكابليّ:رَأَيتُ أبا جَعفَرٍ، صاحِبَ الطّاقِ، وهُوَ قاعِدٌ فِي الرَّوضَةِ، قَد قَطَعَ أهلُ المَدينَةِ أزرارَهُ وهُوَ دائِبٌ يُجيبُهُم ويَسأَلونَهُ، فَدَنوتُ مِنهُ، فَقُلتُ: إنَّ أباعَبدِاللّهِ عليه السلام نَهانا عَنِ الكَلامِ، فَقالَ: أمَرَكَ تَقولُ لي؟ فَقُلتُ: لا، ولكِنَّهُ أمَرَني أن لا اُكَلِّمَ أحَدا. قالَ: فَاذهَب فَأَطِعهُ فيما أمَرَكَ. فَدَخَلتُ عَلى أبي عَبدِاللّهِ عليه السلام فَأَخبَرتُهُ بِقِصَّةِ صاحِبِ الطّاقِ وما قُلتُ لَهُ وقَولِهِ لي: «اِذهَب وأطِعهُ فيما أمَرَكَ». فَتَبَسَّمَ أبو عَبدِاللّهِ عليه السلام وقالَ: يا أبا خالِدٍ، إنَّ صاحِبَ الطّاقِ يُكَلِّمُ النّاسَ فَيَطيرُ ويَنقَضُّ، وأنتَ إن قَصّوكَ لَن تَطيرَ! ۱
ابو خالد كابلى:مؤمن الطاق را ديدم كه گوشه اى از مسجد پيامبر نشسته و مردم مدينه گِردش حلقه زده بودند، آنان مى پرسيدند و وى، پاسخ مى داد. نزديك وى رفتم و گفتم: امام صادق عليه السلامما را از سخن گفتن، نهى كرده است. وى گفت: آيا امام، دستور داده به من بگويى؟ گفتم: نه، ولى به من دستور داده با هيچ كس سخن نگويم. گفت: برو و در آنچه كه به تو دستور داده، پيروى اش كن. نزد امام صادق عليه السلام آمدم و داستان مؤمن الطاق را گفتم و افزودم كه من چه گفتم و او در جواب گفت كه: برو و در آنچه كه به تو دستور داده، پيروى اش كن. امام صادق عليه السلاملبخندى زد و فرمود: «ابو خالد! مؤمن الطاق با مردم سخن مى گويد و مى تواند پاسخ گويد و از عهده اش برآيد؛ ولى اگر با تو بحث كنند، نمى توانى از عهده برآيى».
۱.رجال الكشّي: 2 / 424 / 327.
کلیدواژه‌ها فن گفتگو

احادیث دیگر این موضوع

۶
هاشم بن سالم:ما گروهى از ياران امام صادق عليه السلام در كنارش بوديم كه مردى شامى آمد و اجازه ورود خواست و امام اذن داد. وقتى وارد شد، سلام كرد. امام دستور نشستن داد و آن گاه، خطاب به وى گفت: «با كه كار دارى؟». مرد گفت: شنيده ام هرچه از تو بپرسند، پاسخ آن را مى دانى. آمده ام با تو گفتگويى داشته باشم. امام صادق عليه السلام فرمود: «درباره چه چيزى؟». وى گفت: «درباره قرآن، [و حركت و سكون آن، چون:]قطع، سكون، كسره، فتحه و ضمّه آن. امام صادق عليه السلام فرمود: «يا حُمران! با وى گفتگو كن». مرد گفت: من مى خواهم با تو گفتگو داشته باشم، نه با حُمران. امام صادق عليه السلامفرمود: «اگر بر حمران پيروز شدى، بر من غالب شده اى». مرد شامى، روى بر حمران كرد و آن قدر پرسيد كه خسته شد و حمران، همچنان پاسخ مى داد. امام فرمود: «حمران را چگونه يافتى مرد شامى؟». وى پاسخ داد: كاردان! هر آنچه پرسيدم، پاسخم داد. امام صادق عليه السلام خطاب به حمران گفت: «از شامى سؤال كن!». پس وى چنين كرد و مهلت نداد او هجوم آورد. شامى گفت: اى ابا عبداللّه! مى خواهم درباره زبان عربى با تو گفتگو كنم. امام، رو به سوى ابان بن تغلّب گرداند و فرمود: «اى ابان! با وى به مناظره بپرداز». ابان، به مناظره پرداخت و نگذاشت شامى چنگ و دندان نشان دهد. شامى گفت: مى خواهم درباره فقه با تو گفتگو كنم. امام صادق عليه السلامفرمود: «زراره! با وى مناظره كن» و چنان با وى به گفتگو پرداخت كه نگذاشت تبسّم بر لبان شامى بماند. شامى گفت: مى خواهم درباره كلام با تو مناظره كنم. امام صادق عليه السلامفرمود: «اى مؤمن الطاق! با وى به گفتگو بپرداز». مناقشه كلامى بين آن دو در گرفت و مؤمن الطاق، به سخن پرداخت و بر وى پيروز گشت. شامى گفت: مى خواهم درباره قدرت (يكى از مسائل علم كلام) با تو سخن بگويم. امام به طيّار گفت: «با وى حرف بزن» و وى نگذاشت كه شامى، لب باز كند. شامى گفت: مى خواهم درباره توحيد با تو بحث كنم. امام فرمود: «اى هشام! با وى مناظره كن» سپس بين آن دو گفتگو درگرفت و هشام بر وى غلبه كرد. شامى گفت: مى خواهم درباره امامت، با تو مناظره كنم. امام به هشام بن حكم فرمود: «اى ابو حكم! با وى مناظره كن» و هشام، چنان دايره را بر وى تنگ گرفت كه وى نتوانست آرام گيرد، سخن آرايد و ترديد كند. امام صادق عليه السلامچنان مى خنديد كه دندان عقلش پيدا شد. شامى گفت: گويا تو مى خواستى به من بفهمانى كه در بين شيعيان تو چنين افرادى وجود دارند؟ امام فرمود: «آرى». آن گاه افزود: «برادرِ شامى! حمران، چنان فشردت كه حيران ماندى و او با بيانش بر تو غلبه كرد و از تو يك سؤال درباره حق كرد، نفهميدى، و ابان، حق را به جنگ باطل آورد و بر تو پيروز شد؛ و امّا زراره، با استدلال وارد گفتگو شد و استدلال هايش بر استدلال هاى تو برترى يافت. امّا طيّار، همچون پرنده اى است كه فرو مى آيد و بر مى خيزد؛ ولى تو همچون پرنده دربند بودى كه توان حركت نداشتى؛ و امّا هشام بن سالم، فرود و پرواز را خوب مى داند؛ وامّا هشام بن حكم، به حق سخن گفت و راه درخششى براى تو نگذاشت. اى برادر شامى! خداوند بخشى از حق و بخشى از باطل را برگزيد و درهم آميخت و به مردم ارائه كرد آن گاه، پيامبران را برگزيد تا بين آنها جدايى افكنند. پس پيامبران و جانشينان آنها چنين كردند. خداوند، پيامبران را فرستاد تا اين مسئله را بشناسانند و آنان را پيش از جانشينانْ قرار داد تا به مردم بگويند كه خداوند، چه كسى را برترى مى دهد و چه كسى را برمى گزيند. اگر حقّ و باطل جدا بودند و هر كدام بر پاى خويش مى ايستادند، مردمْ نيازمند پيامبر و جانشين نبودند؛ ولى خداوند، آن دو را در هم آميخته و جدايى بين آن دو را به پيامبران و سپس به پيشوايان از بندگانش وا نهاد». مرد شامى گفت: هركس با تو همنشين باشد، رستگار مى شود. امام صادق عليه السلامفرمود: «جبرائيل، ميكائيل و اسرافيل، با رسول خدا همنشينى داشتند، به آسمان عروج مى كردند و از پروردگار، براى آن حضرت خبر مى آورند. اگر آن همنشينى رستگارآور بود، اين نيز چنين است». مرد شامى گفت: مرا از شيعيان خود قرار ده و آموزشم ده. امام صادق عليه السلامفرمود: «هشام! او را آموزش ده. من دوست دارم كه وى شاگرد تو باشد». على بن منصور و ابو مالك حضرمى گويند: شامى را پس از درگذشت امام صادق عليه السلام نزد هشام ديديم. شامى هدايايى از شام براى وى مى آورد و هشام در برابر آن، هداياى عراقى به وى مى داد. على بن منصور مى گويد: شامى، مردى پاك نهاد بود.
يونس بن يعقوب:نزد امام صادق عليه السلام بودم كه مردى شامى وارد شد و گفت: من به كلام، فقه و احكام واقفم و براى مناظره با ياران تو آمده ام. امام صادق عليه السلامفرمود: «سخن تو از رسول خداست يا از خودت؟». گفت: از پيامبر و از خودم. امام صادق عليه السلام فرمود: «بنابراين، تو شريك رسول خدا هستى؟». گفت: خير. فرمود: «پس از راه وحى از خداوند شنيدى و به تو خبر داد؟». گفت: نه. فرمود: «آيا پيروى از تو، همچون پيروى از رسول خدا واجب است؟». پاسخ داد: نه. [يونس گويد:] آن گاه، امام صادق عليه السلام رو به من كرد و فرمود: «اى يونس! وى پيش از آن كه سخن بگويد، خود را محكوم كرد». آن گاه، فرمود: «اى يونس! اگر بحث هاى كلامى را خوب مى دانستى با وى بحث مى كردى». يونس گويد: [پيش خود گفتم] اى واى! سپس به امام عرض كردم: قربانت بروم! از شما شنيده ام كه از بحث هاى كلامى نهى مى كردى و مى فرمودى: «واى بر متكلّمان كه مى گويند اين پذيرفتنى است و آن، پذيرفتنى نيست؛ اين رواست و آن نارواست؛ اين را مى فهميم و آن را نمى فهميم». اشاره به سخن مناظره كنندگان در هنگام مناظره است كه مى گويند: اين را مى پذيريم و آن را نمى پذيريم (الوافى). «اين روا و آن نارواست» اشاره به كلام آنان است كه به طرف مقابل خود مى گويند او مى تواند چنين بگويد؛ ولى تو نمى توانى چنان بگويى (الوافى).. امام صادق عليه السلام فرمود: «گفتم واى بر آنان، اگر آنچه من مى گويم، ترك كنند و در پى آنچه كه خود مى خواهند، بروند». يعنى: آنچه را درباره مسائل دينى از طرف ما ثابت است و به درستى گزارش شده، رها كنند و آراى خود را مطرح كرد، با اين قبيل مجادله ها آنها را اثبات كنند (الوافى). آن گاه فرمود: «نزديك در برو و بنگر. هر كدام از متكلّمان را ديدى، بياور». يونس گويد: حُمران بن اعين، احول و هشام بن سالم كه مباحث كلامى را خوب مى فهميدند و قيس بن ماصر ـ كه به نظر من از همه به مباحث كلامى تواناتر بود و مباحث كلامى را از امام زين العابدين عليه السلامآموخته بود ـ آوردم. هنگامى كه ما مستقر شديم (امام صادق عليه السلام همواره پيش از حج، چند روزى در كوه طرف حرم در سايبانى الفازة: سايبانى بين دو تيرك را مى گويند (مجمع البحرين، ج 3، ص 1422). كه براى خود مى زد، مستقر مى شد)، حضرت سر از سايبان بيرون آورد كه ناگاه چشمش به شترى در حال دويدن الجَنب: نوعى دويدن (يورتمه) است (النهاية، ج 2، ص 3). افتاد. پس فرمود: «سوگند به خداى كعبه، اين [سواره]هشام است يعنى اين سوار، هشام است.». كه ما فكر كردي م ظنّنا.: يعنى فكر كرديم كه منظور وى، هشام، يكى از فرزندان عقيل است. هشام از فرزندان عقيل است كه حضرت وى را بسيار دوست مى داشت. وقتى آمد، ديديم هشام بن حكم است ـ كه ريشش تازه روييده بود و همه ما از وى بزرگ تر بوديم. امام صادق عليه السلامبراى وى جا باز كرد و فرمود: «ياور ما با دل، زبان و دست!». آن گاه گفت: «اى حمران! با اين مرد (شامى) بحث كن». حمران با وى بحث كرد و بر وى پيروز شد. بعد فرمود: مؤمن الطاق! با وى حرف بزن». او نيز با وى بحث كرد و بر او پيروز شد. آن گاه فرمود: «اى هشام بن سالم! با وى مباحثه كن». وى بحث كرد و هر دو هماوردى كردند. در بيشتر نسخه ها تعبير «فتعارفا» ثبت شده؛ يعنى هركدام به آنچه كه طرف مقابل مى فهميد، سخن مى گفت و هيچ يك بر ديگرى غلبه نداشت؛ ولى در پاره اى نسخه ها «فتعاوقا» آمده است؛ يعنى هر يك، از پيروزى عقب ماندند. در نسخه هايى «تفارقا»، و در نسخه هايى ديگر «تعارقا» آمده است؛ يعنى در حال عرق ريختن ماندند؛ يعنى مناظره به طول انجاميد (مرآة العقول) و در پاره اى نسخه ها «فتعاركا» ثبت شده است؛ يعنى هيچ كدام بر ديگرى پيروز نشدند. آن گاه به قيس ماصر فرمود: «با وى حرف بزن» و قيس با وى بحث كرد و امام صادق عليه السلام از آنچه كه بر شامى در مباحثه مى گذشت، مى خنديد. آن گاه امام به مرد شامى فرمود: «با اين نوجوان (هشام بن حكم) بحث مى كنى؟». گفت: آرى. آن گاه شامى خطاب به هشام گفت: اى نوجوان! درباره امامت اين مرد از من بپرس. هشام، از اين سخن چنان خشم گرفت كه بر خود مى لرزيد. سپس به شامى گفت: اى مرد! آيا خداوند درباره خلقش آگاه تر است يا مردم، خودشان درباره خودشان؟ مرد شامى گفت: خداوند بر خلقش آگاه تر است. هشام گفت: خدا با اين آگاهى براى مردم چه مى كند؟ شامى پاسخ داد: براى آنان، حجّت و برهان، اقامه مى كند تا پراكنده نشوند و يا اختلاف نكنند. آنان را به هم انس مى دهد و كجى آنان را راست مى گرداند و واجبات پروردگارشان را به آنان خبر مى دهد. هشام پرسيد: آن حجّت كيست؟ شامى پاسخ داد: رسول خدا. هشام پرسيد: پس از رسول خدا؟ شامى گفت: كتاب و سنّت. هشام پرسيد: آيا كتاب و سنّت، امروزه در رفع اختلاف هايمان سودى داشته اند؟ شامى پاسخ داد: آرى. هشام گفت: چرا پس من و تو اختلاف داريم و تو از شام براى مخالفت با ما تا اين جا آمده اى؟ مرد شامى ساكت شد. امام صادق عليه السلام [از شامى] پرسيد: «چرا سخن نمى گويى؟». شامى گفت: اگر بگويم اختلاف نداريم، دروغ گفته ام و اگر بگويم كتاب و سنّت، اختلاف ما را از بين مى برند، نادرست است؛ زيرا قرآن و سنّت، رويكردهاى گوناگون دارند. اگر بگويم اختلاف داريم و هر كدام از ما مدّعى حقّ است، در اين صورت، كتاب و سنّت، سودى براى ما نداشتند. با اين حال، من همين دليل را عليه وى دارم. امام صادق عليه السلامفرمود: «بپرس. وى را مطّلع خواهى يافت». مرد شامى گفت: اى مرد! چه كسى بر بندگان، آگاه تر است: پروردگارشان يا خودشان؟ هشام پاسخ داد: پروردگارشان از خودشان آگاه تر است. شامى پرسيد: آيا كسى را برگزيده است تا سخن آنان را يكى كند، كجى هايشان را راست سازد و از حق و باطلشان خبرشان دهد؟ هشام پرسيد: در زمان رسول خدا يا اكنون؟ شامى گفت: در زمان رسول خدا، خود وى بود. اكنون چه كسى است؟ هشام گفت: همين شخص كه نشسته و مردم از هر سوى به سوى او مى شتابند و اخبار آسمان [و زمين] را به وراثت از پدرش از جدّش به ما خبر مى دهد. شامى گفت: از كجا اين مسئله را بدانم؟ هشام پاسخ داد: از هر آنچه كه مى خواهى از او بپرس. شامى گفت: راهم را بستى، بايد سؤال كنم. امام صادق عليه السلام فرمود: «اى مرد شامى! آيا مى خواهى از چگونگى سفر و راهت به تو خبر دهم كه چگونه بود؟». آن را توصيف كرد. شامى گفت: راست گفتى. هم اكنون، به خدا اسلام آوردم. امام صادق عليه السلامفرمود: «اكنون ايمان به خدا آوردى، چون اسلام، پيش از ايمان است. به اسلام، مردم از هم ارث مى برند و ازدواج مى كنند؛ ولى به ايمان، اجر مى برند». شامى گفت: راست گفتى. من اكنون گواهى مى دم كه خدايى جز خداى واحد نيست و محمّد، فرستاده اوست و تو جانشينى از جانشينان هستى. امام صادق عليه السلام، رو به حُمران كرد و فرمود: «تو طبق روايت سخن مى گويى و به حق مى رسى» يعنى طبق اخبار رسيده از پيامبر و امامان عليه السلام سخن مى گويى و به حق دست مى يابى. احتمال ديگر آن است كه يعنى طبق كلام قبلى و هماهنگ با آن، سخن مى گويى و بحث هايت با هم اختلاف ندارند و همديگر را تأييد مى كنند؛ و احتمال دارد مراد آن باشد كه در پىِ كلام طرف مقابل، سخن مى گويى و پاسخ تو مطابق با پرسش اوست. احتمال نخست، مناسب تر است (مرآة العقول). و رو به هشام بن سالم كرد و فرمود: «مى خواهى طبق روايت سخن بگويى؛ امّا آن را نمى شناسى» و آن گاه رو به احول كرد و فرمود: «[تو]قياسگرِ مكّار [ى]. قيّاس، صيغه مبالغه است؛ يعنى تو پُر قياس هستى. «روّاغ» نيز صيغه مبالغه است؛ يعنى بسيار مكر مى كنى و روغ، حيله و مكرى است كه روباه انجام مى دهد. به سرعت هم روغ گفته مى شود (الوافى). باطل را با باطل مى شكنى؛ امّا باطل تو روشن تر است». آن گاه رو به قيس ماصر كرد و فرمود: «بحث مى كنى و گاه كه به خبر رسول خدا نزديك مى شوى، از آنچه كه به آن نزديك شده اى دور مى گردى. يعنى وقتى كه به استشهاد به كلام پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك مى شوى و مى توانى به آن تمسّك جويى، آن را رها مى كنى و موضوع ديگرى را پيش مى گيرى كه از هدف تو دور است (الوافى). حق را با باطل در هم مى آميزى، در حالى كه حقّ اندك، از باطل فراوان، بى نياز كند. تو و احول، پُرخيز قفّازان از ماده «قفز» به معناى خيزش است. در بعضى نسخه ها قفاران با راء است كه ماده «قفر» به مفهوم پيروى و متابعت است و در بعضى نسخه ها فقاران از ماده فقرت البئر، يعنى حفر كردن چاه است (مرآة العقول). و كاردان هستيد». يونس گويد: پنداشتم كه امام، به هشام بن حكم هم سخنى نزديك به سخنى كه به آن دو فرمود، بر زبان خواهد راند. آن گاه امام فرمود: «اى هشام! هر گاه پايين مى آيى، پاهايت را جمع مى كنى و اوج مى گيرى. يعنى هر گاه نزديك زمين مى شوى و مى ترسى كه سقوط كنى، مثل پرنده كه هنگام پرواز، پاهايش را جمع مى كند، پاهايت را جمع مى كنى و پرواز مى كنى و بر زمين نمى افتى (مرآة العقول). مثل تو بايد با مردم گفتگو كرد. از لغزش بپرهيز، و همراهى خداوند، به خواست خداوند، پشتوانه توست».
ابو مالك احْمَسى:مردى خارجى مذهب، هر سال وارد مدينه مى شد و به نزد امام صادق مى آمد و لوازم مورد نيازش را نزد امام به امانت مى سپرد. يكى از سال هايى كه نزد حضرت آمد، مؤمن الطاق هم نزد ايشان بود ومجلس، پُر از جمعيّت بود. مرد خارجى شُراة (فروشندگان)، عنوانى بود كه خوارج براى خود برگزيده بودند؛ چون خود را مصداق آيه 207 بقره مى دانستند كه مى فرمايد: «و از ميان مردم، كسى است كه جان خود را براى طلب خشنودى خدا مى فروشد». گفت: علاقه مند هستم كه يكى از يارانت را ببينم و با وى گفتگو كنم. امام صادق عليه السلام به مؤمن الطاق فرمود: «اى محمّد! با وى مناظره كن». وى با خارجى شروع به بحث كرد و در سؤال و جواب، امانش را بريد. خارجى به امام صادق عليه السلامگفت: «فكر نمى كردم در بين ياران تو كسى چنين نيكو مناظره كند. امام صادق عليه السلام فرمود: «در بين ياران من، قوى تر از اين هم هست». مؤمن الطاق خشنود شد و گفت: آقاى من! آيا شما را خوشحال كردم؟ امام صادق عليه السلام فرمود: «سوگند به خدا خوشحالم كردى. سوگند به خدا راهش را بستى. سوگند به خدا دربندش انداختى. سوگند به خدا حتى يك حرف حق نزدى!». مؤمن الطاق گفت: چه طور؟ امام فرمود: چون بر پايه قياس سخن گفتى و قياس قياس نهى شده در بيان معصومان عليه السلام دو گونه است: يك نوع آن، قياس فقهى است كه به جهت همگونى دو موضوع، حكم شرعى يكى از آن دو را به ديگرى سرايت مى دهند. نوع ديگر، قياس اعتقادى است كه براى شناخت و بيان ويژگى هاى خداوند، او را به آفريده ها تشبيه مى كنند و ويژگى بندگان را به او نسبت مى دهند. در احاديث فراوانى بيان شده كه خداوند، با قياس شناخته نمى شود و كسى كه خداوند را از راه قياس توصيف كند، در اشتباه و گمراهى است (نهج البلاغة، خطبه 182؛ الكافى، ج 1، ص 78 و 97؛ التوحيد، ص 47). عمران صابى در گفتگوى خود با امام رضا عليه السلام، روش قياس خالق به مخلوق را به كار گرفته و تصوّر كرده كه خالق با آفريدن مخلوقات، تغيير پيدا مى كند و امام رضا عليه السلامبه وى فرمود: خداوند، با آفريدن مخلوقات، فرق نمى كند (عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج 1، ص 171).، جزو دين نيست.