حدیث دربارهمجموعه نام ها و صفات
عنه عليه السلامـ في خُطبَتِهِ في مَسجِدِ الكوفَةِ ـ: الحَمدُ للّهِِ الَّذي لا مِن شَيءٍ كانَ، ولا مِن شَيءٍ كَوَّنَ ما قَد كانَ، المُستَشهِدِ بِحُدوثِ الأَشياءِ عَلى أزَلِيَّتِهِ، وبِما وَسَمَها بِهِ مِنَ العَجزِ عَلى قُدرَتِهِ، وبِما اضطَرَّها إلَيهِ مِنَ الفَناءِ عَلى دَوامِهِ، لَم يَخلُ مِنهُ مَكانٌ فَيُدرَكَ بَأَينِيَّتِهِ، ولا لَهُ شَبَحُ مثالٍ فَيوصَفَ بِكَيفِيَّتِهِ، ولَم يَغِب عَن شَيءٍ فَيُعلَمَ بِحَيثِيَّتِهِ.
مُبايِنٌ لِجَميعِ ما أحدَثَ فِي الصِّفاتِ، ومُمتَنِعٌ عَنِ الإِدراكِ بِمَا ابتَدَعَ مِن تَصريفِ الذَّواتِ، وخارِجٌ بِالكِبرياءِ وَالعَظَمَةِ مِن جَميعِ تَصَرُّفِ الحالاتِ، مُحَرَّمٌ عَلى بَوارِعِ ناقِباتِ الفِطَنِ تَحديدُها، وعَلى غَوامِضِ ثاقِباتِ الفِكرِ تَكييفُهُ وعَلى غَوائِصِ سابِحات النَّظَرِ تَصويرُهُ.
لا تَحويهِ الأَماكِنُ لِعَظَمَتِهِ، ولا تُدرِكُهُ المَقاديرُ لِجَلالِهِ، ولا تَقطَعُهُ المَقاييسُ لِكِبرِيائِهِ، مُمتَنِعٌ عَنِ الأَوهامِ أن تَكتَنِهَهُ، وعَنِ الأَفهامِ أن تَستَغرِقَهُ، وعَنِ الأَذهانِ أن تُمَثِّلَهُ، وقَد يَئِسَت مِنِ استِنباطِ الإِحاطَةِ بِهِ طَوامِحُ العُقولِ، ونَضَبَت عَنِ الإِشارَةِ إلَيهِ بِالِاكتِناهِ بِحارُ العُلومِ، ورَجَعَت بِالصُّغرِ عَنِ السُّمُوِّ إلى وَصفِ قُدرَتِهِ لَطائِفُ الخُصومِ.
واحِدٌ لا مِن عَدَدٍ، ودائِمٌ لا بِأَمَدٍ، وقائِمٌ لا بِعَمَدٍ، لَيسَ بِجِنسٍ فَتُعادِلَهُ الأَجناسُ، ولا بِشَبَحٍ فَتُضارِعَهُ الأَشباحُ، ولا كَالأَشياءِ فَتَقَعَ عَلَيهِ الصِّفاتُ، قَد ضَلَّتِ العُقولُ في أمواجِ تَيّارِ إدراكِهِ، وتَحَيَّرَتِ الأَوهامُ عَن إحاطَةِ ذِكرِ أزَلِيَّتِهِ، وحَصِرَتِ الأَفهامُ عَنِ استِشعارِ وَصفِ قُدرَتِهِ، وغَرِقَتِ الأَذهانُ في لُجَجِ أفلاكِ مَلَكوتِهِ، مُقتَدِرٌ بِالآلاءِ، ومُمتَنِعٌ بِالكِبرِياءِ، ومُتَمَلِّكٌ عَلَى الأَشياءِ.
فَلا دَهرٌ يُخلِقُهُ ولا زَمانٌ يُبليهِ، ولا وَصفٌ يُحيطُ بِهِ، وقَد خَضَعَت لَهُ الرِّقابُ الصِّعابُ في مَحَلِّ تُخوم قَرارِها، وأذعَنَت لَهُ رَواصِنُ الأَسبابِ في مُنتَهى شَواهِقِ أقطارِها، مُستَشهِدٌ بِكُلِّيَّةِ الأَجناسِ عَلى رُبوبِيَّتِهِ، وبِعَجزِها عَلى قُدرَتِهِ، وبِفُطورِها عَلى قِدمَتِهِ، وبِزَوالِها عَلى بَقائِهِ، فَلا لَها مَحيصٌ عَن إدراكِهِ إيّاها، ولا خُروجٌ من إحاطَتِهِ بِها، ولَا احتِجابٌ عَن إحصائِهِ لَها، ولَا امتِناعٌ مِن قُدرَتِهِ عَلَيها.
كَفى بِإِتقانِ الصُّنعِ لَها آيَةً، وبِمُرَكَّبِ الطَّبعِ عَلَيها دَلالَةً، وبِحُدوثِ الفِطَرِ عَلَيها قِدمَةً، وبِإِحكامِ الصَّنعَةِ لَها عِبرَةً. ۱
امام على عليه السلامـ در سخنرانى اش در مسجد كوفه ـ: سپاسْ خدايى را كه نه خود از چيزى به وجود آمده و نه آنچه را كه هست، از چيزى به وجود آورده است؛ آن كه پديده بودنِ چيزها را بر ازلى بودن خود، و ناتوانى اى را كه در چيزها نهاده، بر قدرت خويش، و فنا شدنِ حتمىِ آنها را بر دوام خود، گواه آورْد.
هيچ جايى از او تهى نيست تا او به مكان داشتنْ شناخته شود، و براى او هيچ شبح مثالى اى نيست تا به چگونگىِ داشتن، توصيف شود، و از هيچ چيزى غايب نيست تا با جهت آن، شناخته شود.
در صفات با همه آنچه آفريده، فرق دارد و به خاطر تحوّلى كه در ذات موجوداتْ قرار داده، درك ذات او ناشدنى است، و خود او به خاطر كبريا و عظمت، از هر نوع تغييرِ حالت، به دور است.
بر چيرگى تيزهوشى ها تحديد او، و بر دشوارجويى هاى انديشه هاى درخشنده، چگونگى او، و بر ژرف خواهى هاى دقّت هاى پُر جولان، تصوير او حرام است.
به خاطر عظمتش مكان ها او را در خود نمى گيرند، و به خاطر جلالتش اندازه ها او را درك نمى توانند كرد، و به خاطر كبريايش مقياس ها او را به سنجش نمى آورند. اين كه پندارها به كُنه او دست يابند، و فهم ها او را فرا گيرند، و ذهن ها او را تصوّر كنند، ناشدنى است.
بلندپروازى هاى خِرد، از دستيابى به احاطه بر او نااميد گشته اند، و درياهاى دانش، از اشاره به كُنه او خشك گشته اند، و اوهام باريك بين، از بلنداى وصف قدرتش، با حقارت باز گشته اند.
يكى است، نه از باب شمارش، و همواره هست، نه بر پايه زماندارى، و برپاست، نه بر اساس تكيه داشتن. جنس نيست تا اجناس با او همانندى كنند، و شخص نيست تا اشخاص، همسان او گردند، و نه همچون چيزهاست تا صفات بر او صدق كنند.
خردها در امواج خروشانِ ادراكش گم راه اند، و اوهام از احاطه داشتن بر خاطره ازلى بودن او سرگردان اند، و فهم ها از درك اوصاف قدرتش در بندند، و ذهن ها در گرداب مدار ملكوتش غرق اند. بر همه نعمت ها توانا و مقتدر است، و كسى را به حريم كبريايش راه نيست، و صاحبْ اختيار همه چيز است.
نه روزگار، او را فرسوده مى سازد، و نه زمانْ او را كهنه مى گردانَد، و نه هيچ توصيفى او را فرا مى گيرد. گردن هاى ستبر، از بُن و ريشه در برابر او فروتن اند، و كوه هاى سر به فلك كشيده با صلابت، در بلنداى قلّه خويش، در برابر فرمانش رام اند.
همه موجودات را بر پروردگارى خويش، و ناتوانى آنها را بر قدرتش، و پيدايش آنها را بر قديم بودنش، و نابودى آنها را بر دوامش، گواه گرفته است. پس آنان را مجال گريزى از ادراك شدن توسّط او نيست، و در خارج شدن از احاطه قدرتش راهى براى آنها وجود ندارد. چيزى از ديوان حساب او پنهان نيست، و سرپيچى از حاكميت قدرت او بر موجودات، محال است.
استوارىِ خلقتِ آفريدگان، از حيث نشانه، براى آنان، كافى است، و مركّب بودن سرشت ها، براى دلالت، و پديدار شدن فرسودگى، براى قدمت [او]، و استحكام صنعت آفرينش، براى عبرت گرفتن، بسنده است.
۱.عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج 1 ص 121 ح 15، التوحيد: ص 69 ح 26 كلاهما عن الهيثم بن عبد اللّه الرمّاني عن الإمام الرضا عن آبائه عليهم السلام، البلد الأمين: ص 92 كلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج 4 ص 221 ح 2.
کلیدواژهها مجموعه نام ها و صفات