اندوه امام
8 حدیث
شرح نهج البلاغةـ فـي ذِكـرِ الأَشتَرِ وبَعـضِ فَضائِلِهِ ـ: كانَ فارِساً، شُجاعاً، رَئيساً، مِن أكابِرِ الشّيعَةِ وعُظَمائِها، شَديدَ التَّحَقُّقِ بِوَلاءِ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام ونَصرِهِ، وقالَ فيهِ بَعدَ مَوتِهِ: رَحِمَ اللّهُ مالِكا، فَلَقَد كانَ لي كَما كُنتُ لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله. ۱
شرح نهج البلاغةـ در ذكر مالك اشتر و برخى از فضايل او ـ: وى تكْ سوارى شجاع، سركرده و از سران و بزرگان شيعه و بسيار جدّى و استوار در دوستى و يارى امير مؤمنان بود. امام عليه السلام پس از شهادت مالك درباره او فرمود: «خداوند مالك را رحمت كند! براى من همان گونه بود كه من براى پيامبر خدا بودم».
۱.شرح نهج البلاغة: ج 15 ص 98؛ رجال ابن داوود: ص 157 ح 1254 وفيه ذيله.
امام على عليه السلامـ وقتى خبر درگذشت مالك اشتر را شنيد ـ: مالك، و چه بود مالك؟! به خدا سوگند، اگر كوه بود، كوهى تك بود و اگر صخره بود، سخت و محكم بود؛ به گونه اى كه سُم هيچ ستورى بر فراز آن نمى توانست برسد و هيچ پرنده اى بر اوج آن نمى توانست بپرد.
۱.الفند: هو المنفرد من الجبال (النهاية: ج 3 ص 475 «فند»).
۲.حجر صَلد: صُلب أملس (لسان العرب: ج 3 ص 256 «صلد»).
۳.أوفَى: أشرَف وأتى (لسان العرب: ج 15 ص 399 «وفي»).
۴.نهج البلاغة: الحكمة 443؛ ربيع الأبرار: ج 1 ص 216 وليس فيه «ولو كان حجرا لكان صَلداً» وراجع الكامل في التاريخ: ج 2 ص 410 وتاريخ الإسلام للذهبي: ج 3 ص 594 وسير أعلام النبلاء: ج 4 ص 34 الرقم 6.
رجال الكشّى:چون خبر مـرگ مـالك اشتر بـه امير مؤمنان رسيد، آهى اندوهناك كشيد و گفت: «رحمت خدا بر مالك! و مالك چه بود؟! مرگ او برايم بسيار سخت و گران است. اگر صخره بود، صخره اى با صلابت بود و اگر كوه بود، كوهى تك بود. گويا پاره اى از من جدا شد!».
الغارات عن فضيل بن خديج عن أشياخ النخع:دَخَلنا عَلى عَلِيٍّ عليه السلام حينَ بَلَغَهُ مَوتُ الأَشتَرِ، فَجَعَلَ يَتَلَهَّفُ ويَتَأَسَّفُ عَلَيهِ، ويَقولُ: للّهِِ دَرُّ مالِكٍ! وما مالِكٌ! لَو كانَ جَبَلاً لَكانَ فِندا، ولَو كانَ حَجَرا لَكانَ صَلدا، أما وَاللّهِ لَيَهِدَّنَّ مَوتُكَ عالَما، ولَيُفرِحَنَّ عالَما، عَلى مِثلِ مالِكٍ فَلتَبكِ البَواكي، وهَل مَوجودٌ كَمالِكِ!! ۱
الغاراتـ به نقل از فضيل بن خديج، از پيرمردان قبيله نَخَع ـ: وقتى خبر مرگ مالك به على عليه السلام رسيده بود، نزد آن حضرت رفتيم. پيوسته حسرت و تأسّف مى خورد و مى گفت: «خدا مالك را پاداش نيك دهد! مالك چه بود؟! اگر كوه بود، كوهى تك بود و اگر سنگ بود، سنگى سخت و محكم بود. سوگند به خدا، همانا مرگ تو جهانى را درهم شكست و جهانى را خوش حال كرد. گريه كنندگان، بايد بر چنين كسى بگريند. آيا كسى چون مالك هست؟!».
۱.الغارات: ج 1 ص 265، الأمالي للمفيد: ص 83 ح 4، الاختصاص: ص 83 كلاهما نحوه، بحار الأنوار: ج 82 ص 130 ح 9.
الاختصاص عن عوانة:لَمّا جاءَ هَلاكُ الأَشتَرِ إلى عَلِيِّ بنِ أبي طالبٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ صَعِدَ المِنبَرَ فَخَطَبَ النّاسَ، ثُمَّ قالَ: ألا إنَّ مالِكَ بنَ الحارِثِ قَد مَضى نَحبَهُ، وأوفى بِعَهدِهِ، ولَقِيَ رَبَّهُ، فَرَحِمَ اللّهُ مالِكا، لَو كانَ جَبَلاً لَكانَ فَذّا، ولَو كانَ حَجَرا لَكانَ صَلدا، للّهِِ مالِكٌ، وما مالِكٌ! وهَل قامَتِ النِّساءُ عَن مِثلِ مالِكٍ! وهَل مَوجودٌ كَمالِكِ!
قالَ: فَلَمّا نَزَلَ ودَخَلَ القَصرَ أقبَلَ عَلَيهِ رِجالٌ مِن قُرَيشٍ، فَقالوا: لَشَدَّ ما جَزِعتَ عَلَيهِ، ولَقَد هَلَكَ. قال: أما ـ وَاللّهِ ـ هَلاكُهُ فَقَد أعَزَّ أهلَ المَغرِبِ، وأذَلَّ أهلَ المَشرِقِ. قالَ: وبَكى عَلَيهِ أيّاما، وحَزَنَ عَلَيهِ حُزنا شَديدا، وقالَ: لا أرى مِثلَهُ بَعدَهُ
الاختصاصـ به نقل از عوانه ـ: چون خبر جان باختن مالك اشتر به على بن ابى طالب عليه السلام رسيد، بر منبر رفت و خطبه خواند و فرمود: «آگاه باشيد! همانا مالك اشتر درگذشت و به پيمانش وفا كرد و به ديدار پروردگارش شتافت. رحمت خدا بر مالك! اگر كوه بود، يگانه بود و اگر سنگ بود، با صلابت بود. اجر او با خدا. مالك چه بود؟ آيا زنان مى توانند همچو او بزايند؟! آيا كسى مثل او هست؟!».
راوى گويد: چون فرود آمد و به خانه رفت، مردانى از قريش به نزد او آمدند و گفتند: خيلى براى او بى تابى كردى و ناليدى. او كه مُرد. فرمود: «به خدا سوگند، مرگ او اهل مغرب را عزّت بخشيد و اهل مشرق را خوار كرد. چند روز بر او مى گريست و بسيار در فقدان او اندوهناك بود و مى فرمود: «ديگر مانند او را هرگز نخواهم ديد!».
۱.الاختصاص: ص 81، بحار الأنوار: ج 33 ص 591 ح 735.
الغارات عن صعصعة بن صوحان:لَمّا بَلَغَ عَلِيّا عليه السلام مَوتُ الأَشتَرِ قالَ: إنّا للّهِِ وإنّا إلَيهِ راجِعونَ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمينَ، اللّهُمَّ إنّي أحتَسِبُهُ عِندَكَ، فَإِنَّ مَوتَهُ مِن مَصائِبِ الدَّهرِ، فَرَحِمَ اللّهُ مالِكا، فَقَد وَفى بِعَهدِهِ، وقَضى نَحبَهُ، ولَقِيَ رَبَّهُ، مَعَ أنّا قَد وَطَّنّا أنفُسَنا عَلى أن نَصبِرَ عَلى كُلِّ مُصيبَةٍ بَعدَ مُصابِنا بِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَإِنَّها أعظَمُ المَصائِبِ. ۱
الغاراتـ به نقل از صعصعة بن صُوحان ـ: چون خبر مرگ مالك اشتر به على عليه السلام رسيد، گفت: «إنا للّه و إنا إليه راجعون! حمد، سزاوار خداوند است كه پروردگار جهانيان است. پروردگارا! همانا من اين مصيبت را [براى پاداش بردن]نزد تو به حساب مى گذارم، كه به يقين، مرگ او از مصيبت هاى روزگار است. خدا مالك را رحمت كند، كه به عهدش وفا كرد و جان باخت و به ديدار پروردگارش شتافت! با اين حال ما پس از رحلت پيامبر خدا كه بزرگ ترين مصيبت هاست، خود را آماده كرده بوديم كه بر هر مصيبتى شكيبا باشيم».
۱.الغارات: ج 1 ص 264، الأمالي للمفيد: ص 83 ح 4 نحوه.
تاريخ اليعقوبي:لَمّا بَلَغَ عَلِيّا قَتلُ مُحَمَّدِ بنِ أبي بَكرٍ وَالأَشتَرِ جَزِعَ عَلَيهِما جَزَعا شَديدا، وتَفَجَّعَ، وقالَ عَلِيٌّ: عَلى مِثلِكَ فَلتَبكِ البَواكي يا مالِكُ، وأنّى مِثلُ مالِكٍ! ۱
تاريخ اليعقوبى:چون خبر كشته شدن محمّد بن ابى بكر و مالك اشتر به على عليه السلام رسيد، بر مرگ آن دو به شدّت ناليد و به درد آمد و فرمود: «اى مالك! گريه كنندگان بايد بر همچون تويى بگريند. كجا كسى همانند مالك است؟!».
۱.تاريخ اليعقوبي: ج 2 ص 194.
الغارات عن علقمة بن قيس النخعيـ بَعدَ شَهادَةِ مالِكٍ الأَشتَرِ ـ: فَما زالَ عَلِيٌّ يَتَلَهَّفُ ويَتَأَسَّفُ حَتّى ظَنَنّا أنَّهُ المُصابُ بِهِ دونَنا، وقَد عُرَِف ذلِكَ في وَجهِهِ أيّاما. ۱
الغاراتـ به نقل از علقمة بن قيس نخعى ـ: پس از شهادت مالك اشتر، على عليه السلام پيوسته اندوهگين و ناراحت بود، تا آن جا كه پنداشتيم اوست كه مصيبت ديده است نه ما. اين اندوه، روزهايى چند از چهره وى آشكار بود.
۱.الغارات: ج 1 ص 265، بحار الأنوار: ج 33 ص 556 ح 72؛ تاريخ الطبري: ج 5 ص 95، شرح نهج البلاغة: ج 6 ص 77.