حدیث دربارهحركت امام به سوى حَروراء و توبه گروهى از خوارج

العقد الفريدـ في ذِكرِ كَلامِ الإِمامِ مَعَ ابنِ الكَوّاءِ ـ: فَقالَ لَهُ عَلِيٌّ: يَابنَ الكَوّاءِ، إنَّهُ مَن أذنَبَ في هذَا الدّينِ ذَنبا يَكونُ فِي الإِسلامِ حَدَثا استَتَبناهُ مِن ذلِكَ الذَّنبِ بِعَينِهِ، وإنَّ تَوبَتَكَ أن تَعرِفَ هُدى ما خَرَجتَ مِنهُ، وضَلالَ ما دَخَلتَ فيهِ. قالَ ابنُ الكَوّاءِ: إنَّنا لا نُنكِرُ أنّا قَد فُتِنّا. فَقالَ لَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ عَمرِو بنِ جُرموزٍ: أدرَكنا وَاللّهِ هذِهِ الآيَةَ: «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُواْ أَن يَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ» ۱ ـ وكانَ عَبدُ اللّهِ مِن قُرّاءِ أهلِ حَرَوراءَ ـ. فَرَجَعوا فَصَلّوا خَلفَ عَلِيٍّ الظُّهرَ، وَانصَرَفوا مَعَهُ إلَى الكوفَةِ. ثُمَّ اختَلَفوا بَعدَ ذلِكَ في رَجعَتِهِم، ولامَ بَعضُهُم بَعضا. ۲

العقد الفريدـ در بيان گفتگوى امام عليه السلام با ابن كوّاء ـ: على عليه السلام به وى گفت: «اى ابن كوّاء! هر كس در اين دين گناهى مرتكب شود كه در اسلام، بدعت شمرده گردد، او را از همان گناه توبه مى دهيم؛ و همانا توبه تو آن است كه هدايتى را كه از آن برون شده اى، بشناسى و ضلالتى را كه بدان داخل گشته اى، دريابى». ابن كوّاء گفت: ما انكار نمى كنيم كه فريب خورده ايم. عبد اللّه بن عمرو بن جرموز ـ كه از قاريانِ اهل حروراء بود ـ، به على عليه السلام گفت: به خدا سوگند، ما [معناى] اين آيه را درك كرديم: «الف لام ميم! آيا مردم پنداشتند كه همين كه بگويند ايمان آورديم، وا نهاده مى شوند و آزموده نمى گردند؟» . پس بازگشتند و وراى على عليه السلام، نماز ظهر گزاردند و همراه او به كوفه بازآمدند. از آن پس، درباره بازگشتشان به اختلاف افتادند و برخى، ديگرى را سرزنش كرد.

۱.العنكبوت: 1 و2.

۲.العقد الفريد: ج 3 ص 345، جواهر المطالب: ج 2 ص 69.

کلیدواژه‌ها جنگ نهروان فتنه مارقین حرکت مارقین به سوی نهروان حرکت امام به سوی حرورا و توبه گروهی از خوارج

احادیث دیگر این موضوع

الكامل، مبرّدـ در بيان ماجراى خوارج ـ: روايت شده است كه در آغاز خروج ايشان بر على عليه السلام، وى صَعصَعة بن صُوحان عبدى ـ كه او را پيش تر به جانب آنان فرستاده بود ـ و زياد بن نضر حارثى را همراه عبد اللّه بن عبّاس فرا خوانْد و به صعصعه گفت: «چنان كه تو ديدى، آنان بيشتر گردِ كدام كس را گرفته اند؟». گفت: يزيد بن قيس اَرحَبى. پس على عليه السلام به سوى آنان در حَروراء مَركَب رانْد و در ميان ايشان گشت تا به خيمه يزيد بن قيس رسيد و در آن، دو ركعت نماز گزارْد. سپس بيرون آمد و بر كمان خويش تكيه زد و به مردم روى كرد و گفت: «اين است آن جايگاهى كه هر كس در آن پيروز شود، در روز قيامت پيروز شده است. شما را به خداوند سوگند مى دهم، آيا از ميان خويش، كسى را مى شناسيد كه بيش از من از داورى بيزار بوده باشد؟». گفتند: خداى را، نه! گفت: «آيا مى دانيد كه شما مرا به پذيرش داورى وا داشتيد؟». گفتند: خداى را، آرى! گفت: «پس بر چه پايه، با من مخالفت كرديد و به من اعلام جنگ نموديد شكسته ايد؟». گفتند: ما گناهى بزرگ مرتكب شديم و نزد خدا توبه كرديم. تو [نيز] از اين گناه نزد خدا توبه كن و از او آمرزش خواه، تا به سويت بازگرديم. على عليه السلام گفت: «همانا من از هر گناهى نزد خدا توبه مى كنم». پس شش هزار تن از ايشان با وى بازگشتند. آن گاه كه در كوفه استقرار يافتند، چنين رواج دادند كه على، از داورى بازگشته و آن را گم راهه شمرده است؛ وگفتند: همانا امير مؤمنان در انتظار است تا مَركَب ها فربه شوند و اموال گرد آيد و سپس به سوى شام حمله بَرَد. پس اشعث بن قيس نزد على عليه السلام آمد و گفت: اى امير مؤمنان! مردم مى گويند كه تو داورى را گم راهه شمرده اى و انتخاب داور را كفر دانسته اى. پس على عليه السلام مردم را مخاطب ساخت و گفت: «هر كس مى پندارد من از داورى بازگشته ام، دروغ مى گويد؛ و هر كس آن را گم راهه مى داند، خودْ گم راه تر است». آن گاه، خوارج از مسجد بيرون شدند و شعار تحكيم (لا حكم إلّا للّه) سر دادند. به على عليه السلام گفته شد: آنان بر تو خروج كرده اند. گفت: «من با ايشان نمى جنگم تا آن گاه كه ايشان با من بجنگند؛ و به زودى چنين مى كنند!».

تاريخ الطبرىـ به نقل از عمارة بن ربيعه، در بيان ماجراى خوارج ـ: على عليه السلام، زياد بن نضر را به سوى ايشان روانه كرد و گفت: «بنگر آنان بيشتر گِرد كدام يك از سَرانشان را گرفته اند». پس وى تأمّل كرد و به او خبر داد كه آنان، بيش از همه، پيرامون يزيد بن قيس گرد آمده اند. على عليه السلام، همراه گروهى، روان شد تا نزد ايشان رسيد و به خيمه يزيد بن قيس درآمد و در آن داخل شد و همان جا وضو ساخت و دو ركعت نماز گزارْد و حكومت اصفهان و رى را به او وا نهاد. سپس برون آمد تا نزد خوارج رسيد كه مشغول مذاكره با ابن عبّاس بودند و گفت: «سخن گفتن با ايشان را ادامه نده! خدايت رحمت كند؛ مگر تو را [از اين كار] نهى نكرده بودم؟». سپس سخن را آغاز كرد و پس از سپاس و ستايش خداى عز و جل گفت: «بار خدايا! اين، جايگاهى است كه هر كس در آن پيروز شود، پيروزى در روز قيامت شايسته اوست؛ و هر كس در آن، سخن گويد و تباهى زايد، در آخرتْ نابينا و گم راه است. آن گاه به ايشان گفت: «پيشواى شما كيست؟». گفتند: ابن كوّاء! على عليه السلام گفت: «چه چيز شما را بر ما شورانده است؟». گفتند: پذيرش داورى در جنگ صفّين، از جانب شما. گفت: «شما را به خداوند سوگند مى دهم، آيا مى دانيد آن گاه كه ايشان قرآن ها را برافراشتند، شما گفتيد: دعوت آنان به كتاب خدا را اجابت مى كنيم؛ و من به شما گفتم: من اين قوم را بيش از شما مى شناسم؛ آنان نه اهل دين اند و نه قرآن. من در كودكى و بزرگ سالى با ايشان معاشرت داشته ام و مى شناسمشان. آنها بدترينِ كودكان و بدترينِ بزرگان اند؛ بر حق و راستىِ خويش به پيش رويد؛ جز اين نيست كه اين قرآن ها به نيرنگ و نفاق و حيله برافراشته شده است امّا شما رأى مرا پس زديد و گفتيد: نه! ما دعوت ايشان را مى پذيريم. و من به شما گفتم: به ياد داشته باشيد سخنم را و اين كه مرا نافرمانى كرديد. پس آن گاه كه جز به داورى، به چيزى ديگر خشنود نشديد، من بر دو داور شرط كردم كه آنچه را قرآن زنده داشته، زنده دارند و آنچه را قرآن ميرانده، بميرانند. پس اگر به حكم قرآن داورى كرده اند؛ ما را نرسد كه با آن داور كه به حكم قرآن داورى كرده، مخالفت كنيم؛ و اگر از حكم قرآن سر پيچيده اند، ما از حكم آنان بيزاريم». به وى گفتند: حال به ما خبر دِه آيا داور كردنِ مردان درباره جان انسان ها را عادلانه مى دانى؟ گفت: «ما مردان را داور نكرديم، بلكه قرآن را به داورى برگزيديم؛ و اين قرآن، تنها خطّى است نگاشته شده ميان دو جلد كه خود، سخن نمى گويد، بلكه مردان اند كه از زبان آن سخن مى گويند». گفتند: پس بگو چرا ميان خود و ايشان، مهلت قرار دادى؟ گفت: «تا نادان دريابد و عالم، ثابت قدم شود؛ اميد كه خداى عز و جل در اين مدّتِ آرامش، اين امّت را اصلاح سازد. به شهر خويش وارد شويد؛ خدايتان رحمت كناد!». پس آنان همگى داخل شدند.