ترور سعد بن عُباده

7 حدیث
أنساب الأشراف عن ابن جُعدُبة عن صالح بن كَيسان وعن أبي مِخنَف عن الكَلبي وغيرهما:إنَّ سَعدَ بنَ عُبادَةَ لَم يُبايِع أبا بَكرٍ، وخَرَجَ إلَى الشّامِ. فَبَعَثَ عُمَرُ رَجُلاً وقالَ: اُدعُهُ إلَى البَيعَةِ وَاختِل لَهُ، وإن أبى فَاستَعِن بِاللّهِ عَلَيهِ. فَقَدِمَ الرَّجُلُ الشّامَ، فَوَجَدَ سَعدا في حائِطٍ ۱ بِحَوارين، فَدَعاهُ إلَى البَيعَةِ، فَقالَ: لا اُبايِعُ قُرَشِيّا أبَدا. قالَ: فَإِنّي اُقاتِلُكَ. قالَ: وإن قاتَلتَني. قالَ: أفَخارِجٌ أنتَ مِمّا دَخَلَت فيهِ الاُمَّةُ؟ قالَ: أمّا مِنَ البَيعَةِ فَإِنّي خارِجٌ، فَرَماهُ بِسَهمٍ فَقَتَلَهُ. ورُوِيَ أنَّ سَعدا رُمِيَ في حَمّامٍ. وقيلَ: كانَ جالِسا يَبولُ، فَرَمَتهُ الجِنُّ فَقَتَلَتهُ. وقالَ قائِلُهُم: قَتَلنا ۲ سَيِّدَ الخَز

أنساب الأشرافـ به نقل از ابن جَعدَبَه، از صالح بن كيسان و ابو مِخْنَف و غير آن دو، از كلبى ـ: سعد بن عُباده با ابو بكر بيعت نكرد و به سوى شام بيرون رفت. پس عمر، مردى را فرستاد و به او گفت: وى را به بيعت فرا خوان و برايش چاره اى بينديش و اگر خوددارى ورزيد، بر ضدّ او از خدا يارى بجوى. آن مرد به شام آمد و سعد را در بوستانى در [منطقه]حوران ديد و او را به بيعت فرا خواند. سعد گفت: هرگز با يك قريشى بيعت نمى كنم. گفت: پس با تو مى جنگم. گفت: حتّى اگر با من بجنگى. گفت: آيا تو از آنچه امّت در آن داخل شده اند، خارج مى مانى؟ گفت: از بيعت، خارج مى مانم. پس، او را با تير زد و كشت. نقل [ديگرى] است كه او در حمّام، تير خورد. و نيز گفته شده كه او به قضاى حاجت نشسته بود كه جنّيان، او را

۱.الحائط: البستان من النخيل إذا كان عليه حائط وهو الجِدَار (النهاية: ج 1 ص 462 «حوط»).
۲.كذا في المصدر، وفي الطبقات الكبرى: ج 3 ص 617 والمصنّف لعبد الرزّاق: ج 3 ص 597 ح 6780: «قد قتلنا»، وفي الشطر الثاني: «ورميناه»، ونحوه في الصراط المستقيم: ج 3 ص 109.
۳.أنساب الأشراف: ج 2 ص 272 وراجع سير أعلام النبلاء: ج 1 ص 276 وبحار الأنوار: ج 28 ص 367.
أنساب الأشرافـ في أحوالِ سَعدِ بنِ عُبادَةَ ـ: كانَ نَقيبا، سَيِّدا، جَوادا. وماتَ بِحَورانَ فُجأَةً لِسَنَةٍ مَضَت مِن خِلافَةِ عُمَرَ. ويُقالُ: إنَّهُ امتَنَعَ مِنَ البَيعَةِ لِأَبي بَكرٍ، فَوَجَّهَ إلَيهِ رَجُلاً لِيَأخُذَ عَلَيهِ البَيعَةَ وهُوَ بِحَورانَ مِن أرضِ الشّامِ. فَأَباها، فَرَماهُ فَقَتَلَهُ. وفيهِ يُروى هذَا الشِّعرُ الَّذي يَنتَحِلُهُ الجِنُّ: قَتَلنا سَيِّدَ الخَز رَجِ سَعدَ بنَ عُبادَهَ رَمَيناهُ بِسَهمَيـنِ فَلَم نُخطِ فُؤادَه ۱
أنساب الأشرافـ در احوال سعد بن عباده ـ: او نقيب (سرپرست قوم)، سَرور و بخشنده بود و در حوران، در حالى كه يك سال از خلافت عمر گذشته بود، به مرگ ناگهانى درگذشت. و گفته مى شود كه او از بيعت با ابو بكر سر باز زد. [عمر]، مردى را به سوى او فرستاد تا از وى كه در حورانِ شام بود، بيعت بگيرد. او خوددارى ورزيد و آن مرد هم او را با تير زد و كشت. درباره همين حادثه، شعرى را به جنّيان بسته اند كه: سَرور خزرج، سعد بن عباده را كشتيم. دو تير به سويش انداختيم و قلبش هدف قرار گرفت.
۱.أنساب الأشراف: ج 1 ص 291 وراجع المصنّف لعبد الرزّاق: ج11 ص434 ح20931 والمعجم الكبير: ج 6 ص 16 ح5360 والطبقات الكبرى: ج 7 ص 391.
مروج الذهب:خَرَجَ سَعدُ بنُ عُبادَةَ ولَم يُبايِع، فَصارَ إلَى الشّامِ، فَقُتِلَ هُناكَ في سَنَةِ خَمسَ عَشَرَةَ، ولَيسَ كِتابُنا هذا مَوضِعا لِخَبرِ مَقتَلِهِ. ۱
مُروج الذَّهَب:سعد بن عباده خارج شد و بيعت نكرد. او به سوى شام رفت و در همان جا در سال پانزدهم كشته شد و اين كتاب ما، جاى گزارش قتل او نيست.
۱.مروج الذهب: ج 2 ص 307.
العِقد الفريد عن أبي المُنذِر هشام بن محمّد الكلبي:بَثَّ عُمَرُ رَجُلاً إلَى الشّامِ، فَقالَ: اُدعُهُ إلَى البَيعَةِ وَاحمِل لَهُ بِكُلِّ ما قَدَرتَ عَلَيهِ، فَإِن أبى فَاستَعِنِ اللّهَ عَلَيهِ. فَقَدِمَ الرَّجُلُ الشّامَ، فَلَقِيَهَ بِحَورانَ في حائِطٍ، فَدَعاهُ إلَى البَيعَةِ، فَقالَ: لا اُبايِعُ قُرَشِيّا أبَدا. قالَ: فَإِنِّي اُقاتِلُكَ. قالَ: وإن قاتَلتَني! قالَ: أفَخارِجٌ أنتَ مِمّا دَخَلَت فيهِ الاُمَّةُ؟ قالَ: أمّا مِنَ البَيعَةِ فَأَنَا خارِجٌ. فَرَماهُ بِسَهمٍ، فَقَتَلَهُ. مَيمونُ بنُ مِهران عَن أبيهِ قالَ: رُمِيَ سَعدُ بنُ عُبادَةَ في حَمّامٍ بِالشّامِ، فَقُتِلَ. ۱
العِقد الفريدـ به نقل از ابو منذر هشام بن محمّد كلبى ـ: عمر، مردى را به سوى شام فرستاد و گفت: او (سعد) را به بيعت فرا بخوان و هر گونه كه مى توانى، او را به اين امر، وادار كن و اگر خوددارى ورزيد، بر ضدّ او از خدا يارى بجوى. آن مرد به شام آمد و او را در بوستانى در [منطقه] حوران ديد و او را به بيعت فرا خواند. او گفت: هرگز با يك قريشى بيعت نمى كنم. گفت: پس با تو مى جنگم. گفت: حتّى اگر با من بجنگى. گفت: آيا از آنچه امّت در آن داخل شدند، خارج مى مانى؟ گفت: از بيعت، خارج مى مانم. پس، او را با تير زد و كشت. ميمون بن مهران، از پدرش نقل مى كند كه سعد بن عباده، در حمّامى در شام، تير خورد و كشته شد.
۱.العقد الفريد: ج 3 ص 273؛ نهج السعادة: ج 5 ص 272.
الاحتجاج عن محمّد بن عبد اللّه الشيباني:كانَ سَبَبُ مَوتِهِ أن رُمِيَ بِسَهمٍ فِي اللَّيلِ فَقَتَلَهُ، وزَعَموا أنَّ الجِنَّ رَمَوهُ، وقيلَ أيضاً: إنَّ مُحَمَّدَ بنَ سَلَمَةَ الأَنصارِيَّ تَوَلّى ذلِكَ بِجُعلٍ جُعِلَ لَهُ عَلَيهِ، وَرُوِي أنَّهُ تَوَلّى ذلِكَ المُغيرَةُ بنُ شُعبَةَ، وقيلَ: خالِدُ بنُ الوَليدِ. ۱
الاحتجاجـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه شيبانى ـ: سبب درگذشتش اين بود كه شب هنگام، تيرى به او اصابت كرد و او را كشت. گفتند كه جنّيان به او تيراندازى كرده اند و نيز گفته شد كه محمّد بن سلمه انصارى، اين كار را در مقابل مقدار معيّنى پول به عهده گرفت. همچنين نقل شده كه مغيرة بن شعبه، عهده دار آن شد و [در نقل ديگر،]خالد بن وليد گفته شده است.
۱.الاحتجاج: ج 1 ص 180 ح 36.
شرح نهج البلاغةـ في ذِكرِ سَعدِ بنِ عُبادَةَ ـ: لَم يُبايِع أبا بَكرٍ حينَ بويِعَ، وخَرَجَ إلى حَورانَ، فَماتَ بِها. قيلَ: قَتَلَتهُ الجِنُّ؛ لِأَنَّهُ بالَ قائِما فِي الصَّحراءِ لَيلاً، ورَوَوا بَيتَينِ مِن شِعرٍ؛ قيلَ: إنَّهُما سُمِعا لَيلَةَ قَتلِهِ، ولَم يُرَ قائِلُهُما: نَحنُ قَتَلنا سَيِّد الخَز رَجِ سَعدَ بنَ عُبادَه ورَمَيناهُ بِسَهمَي ـنِ فَلَم نُخطِئ فُؤادَه ويَقولُ قَومٌ: إنَّ أميرَ الشّامِ يَومَئِذٍ كَمَنَ لَهُ مَن رَماهُ لَيلاً، وهُوَ خارِجٌ إلَى الصَّحراءِ بِسَهمَينِ، فَقَتَلَهُ لِخُروجِهِ عَن طاعَةِ الإِمامِ، وقَد قالَ بَعضُ المُتأَخِّرينَ في ذلِكَ: يَقولونَ سَعدٌ شَكّتِ الجِنُّ قَلبَهُ ألا رُبَّما صَحَّحتَ دِينَكَ بِالغَدرِ وما ذَنبُ سَعدٍ أنَّهُ

شرح نهج البلاغةـ درباره سعد بن عباده ـ: هنگامى كه با ابو بكر بيعت شد، او بيعت نكرد و به [منطقه]حوران رفت و در آن جا در گذشت. گفته شده است كه جنّيانْ او را كشتند؛ زيرا شبى در صحرا، ايستاده بول كرد. نيز دو بيت شعر در اين باره نقل كرده اند كه گفته شده در شب قتل سعد، شنيده شد؛ ولى گوينده اش ديده نشد: ما سَرور خزرج، سعد بن عباده را كشتيم. دو تير به سوى او پرتاب كرديم و قلبش هدف قرار گرفت. گروهى مى گويند: امير شام در آن زمان، كسى را در كمين او گمارد و چون شب هنگام به سوى صحرا بيرون آمد، دو تير به سوى او پرتاب كرد و وى را كشت؛ زيرا از اطاعت خليفه سر باز زده بود و برخى از متأخّران، در اين باره چنين سروده اند: مى گويند جنّيان قلب سعد را شكافتند. هان كه گاهى فرمانت را با

۱.شرح نهج البلاغة: ج 10 ص 111؛ الصراط المستقيم: ج 3 ص 109 نحوه، الدرجات الرفيعة: ص 334.
شرح نهج البلاغة:قالَ شَيطانُ الطّاقِ [يَعني مُؤمِنَ الطّاقِ مُحَمَّدَ بنَ عَلِيِّ بنِ النُّعمانِ الأَحوَلَ]لِسائلٍ سَأَلَهُ: ما مَنَعَ عَلِيّا أن يُخاصِمَ أبا بَكرٍ في الخِلافَةِ؟ فَقالَ: يَابنَ أخي، خافَ أن تَقتُلَهُ الجِنُّ!! [قالَ ابنُ أبِي الحَديدِ] وَالجَوابُ، أمّا أنَا فَلا أعتَقِدُ أنَّ الجِنَّ قَتَلَت سَعدا، ولا أنَّ هذا شِعرُ الجِنِّ، ولا أرتابُ أنَّ البَشَرَ قَتَلوهُ، وأنَّ هذَا الشِّعرَ شِعرُ البَشَرِ، ولكِن لَم يَثبُت عِندي أنَّ أبا بَكرٍ أمَرَ خالِدا، ولا أستَبعِدُ أن يَكونَ فِعلُهُ مِن تِلقاءِ نَفسِهِ لِيُرضِيَ بِذلِكَ أبا بَكرٍ ـ وحاشاهُ ـ فَيَكونَ الإِثمُ عَلى خالِدٍ، وأبو بَكر بَريءٌ مِن إثمِهِ؛ وما ذلِكَ مِن أفعالِ خالِدٍ بِبَعيدٍ. ۱
شرح نهج البلاغة:شيطانِ طاق ۲ به كسى كه پرسيده بود «چه چيزى على عليه السلام را از اين كه با ابو بكر درباره خلافت درگير شود، باز داشت؟»، گفت: اى پسر برادرم! ترسيد كه جنّيان، او را بكشند. من (ابن ابى الحديد) اعتقاد ندارم كه جنّيان، سعد را كشته باشند و اين شعر از آنان باشد. شك ندارم كه آدميان، او را كشتند و اين شعر هم شعر آدميان است؛ امّا برايم ثابت نشد كه ابو بكر به خالد، [چنين] فرمان داده است و بعيد نمى دانم كه خالد، خودسرانه اين كار را كرده باشد تا بدين وسيله ابو بكر را خشنود سازد و ساحت ابو بكر، از اين، دور است. پس، گناهش بر گردن خالد است و ابو بكر، از اين گناه، مبرّاست و اين گونه كارها از خالد، بعيد نيست.
۱.شرح نهج البلاغة: ج 17 ص 223.
۲.منظور، مؤمنِ طاق يا همان محمّد بن على بن نعمان احول است. (م)