حدیث دربارهبرادر شدن ياران پيامبر ، پس از هجرت

الإمام عليّ عليه السلام:إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله لَمّا هاجَرَ إلَى المَدينَةِ آخى بَينَ أصحابِهِ مِنَ المُهاجِرينَ وَالأَنصار، جَعَلَ المَواريثَ عَلَى الاُخُوَّةِ فِي الدِّينِ لا في ميراثِ الأَرحامِ، وذلِكَ قَولُهُ تَعالى: «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَـهَدُواْ بِأَمْوَ لِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ ءَاوَواْ وَّنَصَرُواْ أُوْلَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ» إلى قَولِهِ سُبحانَهُ: «وَالَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمْ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلَـيَتِهِم مِّن شَىْ ءٍ حَتَّى يُهَاجِرُواْ» ۱، فَأَخرَجَ الأَقارِبَ مِنَ الميراثِ وأثبَتَهُ لِأَهلِ الهِجرَةِ وأهلِ الدِّينِ خاصَّةً، ثُمَّ عَطَفَ بِالقَولِ فَقالَ تَعالى: «وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَا تَفْعَلُوهُ تَكُن فِتْنَةٌ فِى الأَْرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ» ۲، فَكانَ مَن ماتَ مِنَ المُسلِمينَ يَصيرُ ميراثُهُ وتَرِكَتُهُ لِأَخيهِ فِي الدِّينِ دونَ القَرابَةِ وَالرَّحِمِ الوَشيجَةِ. ۳ فَلَمّا قَوِيَ الإِسلامُ أنزَلَ اللّهُ: «النَّبِىُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ أَزْوَ جُهُ أُمَّهَـتُهُمْ وَأُوْلُواْ الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِى كِتَـبِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهَـجِرِينَ إِلَا أَن تَفْعَلُواْ إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَ لِكَ فِى الْكِتَـبِ مَسْطُورًا» ۴، فَهذا مَعنى نَسخِ آيةِ الميراثِ. ۵

امام على عليه السلام:پيامبر خدا، چون به مدينه هجرت كرد، ميان ياران مهاجر و انصارش برادرى افكند و ارثبَرى را بر پايه برادرىِ دينى قرار داد، نه بر پايه پيوند خويشاوندى. اين است سخن خداى متعال كه: «كسانى كه ايمان آورده اند و هجرت كرده اند و در راه خدا، با مال و جان خود به جهاد پرداخته اند و كسانى كه [مهاجران را] پناه داده اند و يارى كرده اند، آنان، ياران يكديگرند» تا اين سخن خداى سبحان كه: «و كسانى كه ايمان آورده اند، ولى هجرت نكرده اند، هيچ گونه خويشاوندى [ـِ دينى]اى با شما ندارند، مگر آن كه هجرت كنند» . بدين ترتيب، خويشاوندان را از ميراث خارج ساخت و آن را ويژه اهل هجرت و اهل دين، قرار داد. سپس خداوند متعال، در ادامه سخن فرمود: «و كسانى كه كفر ورزيدند، ياران يكديگرند. اگر اين [دستور]را به كار نبنديد، در زمين، فتنه و فسادى بزرگ، پديد خواهد آمد» . پس هر يك از مسلمانان كه در مى گذشت، ميراث و اموالِ به جا مانده اش به برادر دينى اش مى رسيد، نه به خويشان و بستگان نزديكش. امّا چون اسلام نيرومند شد، خداوند، اين آيه را فرو فرستاد: «پيامبر به مؤمنان، ازخودشان سزاوارتر [ونزديك تر] است و همسرانش مادران ايشان اند، و خويشاوندان، طبق كتاب خدا، بعضى نسبت به بعضى اولويت دارند [و] بر مؤمنان و مهاجران [مقدّم اند]، مگر آن كه بخواهيد به دوستان [مؤمن]خود [وصيّت يا]نيكى كنيد؛ و اين در كتاب [خدا]، نگاشته شده است» . اين است معناى منسوخ شدن «آيه ميراث».

۱.الأنفال: 72.

۲.الأنفال: 73.

۳.رَحِم واشجة ووشيجة: مشتبكة متّصلة (لسان العرب: ج 2 ص 399 «وشج»).

۴.الأحزاب: 6.

۵.بحار الأنوار: ج 19 ص 91 ح 48 نقلاً عن تفسير النعماني عن الإمام الصادق عليه السلام.

کلیدواژه‌ها حکمت نامه پیامبر اعظم در یک نگاه حکمت های اخلاقی و اجتماعی مهم ترین عوامل سازنده جامعه نقش مهرورزی در تاسیس حکومت اسلامی و تجدید آن +1 مورد دیگر

احادیث دیگر این موضوع

الطبقات الكبرىـ به نقل از ضُمرة بن سعيد ـ: چون پيامبر خدا به مدينه آمد، ميان مهاجران با يكديگر، و [نيز]ميان مهاجران و انصار، برادرى افكند. آنان را بر پايه حق و يارىِ مالىِ يكديگر، و ارث بردن از يكديگر پس از مرگ به جاى ارث بردن خويشاوندان، برادر قرار داد. آنان نود مَرد بودند: چهل و پنج نفر از مهاجران و چهل و پنج نفر از انصار. به قولى، يكصد نفر بودند: پنجاه مهاجر و پنجاه انصارى. و اين رويداد، پيش از [جنگ] بدر بود. هنگامى كه جنگ بدر به وقوع پيوست، خداى متعال، اين آيه را نازل فرمود كه: «و خويشاوندان، طبق كتاب خدا، اولى به يكديگرند. همانا خدا به هر چيزى داناست» . اين آيه، آنچه را پيش از آن بود، منسوخ كرد و ارث بردن بر پايه برادرىِ دينى از بين رفت و هر كس به نَسَب خويش بازگشت و خويشاوندانش، ارثبَر او شدند.

السيرة النبويّة، ابن هشامـ به نقل از ابن اسحاق ـ: پيامبر خدا، ميان ياران مهاجر و انصارش برادرى برقرار كرد و ـ آن طور كه به ما رسيده است، و پناه مى بريم به خدا از اين كه به ايشان چيزى ببنديم كه نفرموده است ـ فرمود: «دو به دو، با يكديگر برادر خدايى [و دينى]شويد».

السيرة النبويّة، ابن هشامـ به نقل از ابن اسحاق ـ: [پيامبر خدا] مسلمانان را به پيوند با يكديگر ترغيب فرمود و مهاجران و انصار را با هم، و نه با ديگران، برادر دينى قرار داد، و كافران را دوستان يكديگر معرّفى نمود و سپس فرمود: « «اگر چنين نكنيد، فتنه و فسادى بزرگ در زمين، پديد خواهد آمد» »؛ يعنى اگر مؤمن، مؤمن را به جاى كافر ـ هر چند خويشاوند او باشد ـ به دوستى نگيرد، «فتنه اى در زمين پديد خواهد آمد» ؛ يعنى حق و باطل، مشتبه خواهند شد و به سبب دوست گرفتن مؤمن از ميان كافران (و نه از ميان مؤمنان)، در جامعه، تباهى بروز خواهد كرد. بعدا ميراث ها [و ارثبَرى] را به خويشاوندانى كه پس از برادرى افكندن ميان مهاجران و انصار اسلام آوردند، باز گرداند و فرمود: « «و كسانى كه بعدا ايمان آوردند و مهاجرت كردند و در كنار شما جهاد نمودند، اينان، از شمايند. و خويشاوندان، بر طبق كتاب خدا، اولى به يكديگرند» ؛ يعنى به ارث بردن. «همانا خدا به هر چيزى داناست» ».

مسند أبى يعلىـ به نقل از اَنَس ـ: پيامبر خدا ميان يارانش، دو به دو، برادرى مى افكند. پس هر يك از آن دو، [بر اثر شوق ديدار برادرش] شب درازى را سپرى مى كرد تا برادرش را ديدار كند و [صبحگاه،] او را با دوستى و لطف، ديدار مى كرد و مى گفت: بعد از من چگونه بودى؟ امّا عموم [مسلمانان]، بر هر يك از آنها سه شب نمى گذشت كه از حال برادر [دينى] خود، خبر نداشته باشد.

الأمالى، طوسىـ به نقل از سعد بن حُذَيفة بن يمان، از پدرش ـ: پيامبر خدا، ميان انصار و مهاجران، برادرى دينى برقرار ساخت. ايشان، هر فردى را با همتايش برادر قرار مى داد. سپس دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و فرمود: «اين هم برادرِ من است». حذيفه مى گويد: پيامبر خدا، سَرور پيامبران مُرسل، پيشواى پرهيزگاران، و فرستاده پروردگار جهانيان بود و در ميان مردمان، همانندى نداشت و على بن ابى طالب عليه السلام برادرِ او شد.

الطبقات الكبرىـ به نقل از محمّد بن عُمر بن على عليه السلام ـ: چون پيامبر خدا [به مدينه]آمد، ميان مهاجران با يكديگر و [نيز]ميان مهاجران و انصار، برادرى افكند و اين برادرى افكندن، پيش از جنگ بدر بود. پيامبر صلى الله عليه و آله، آنان را بر پايه حق و يارىِ يكديگر، برادر هم قرار داد، و ميان خودش و على بن ابى طالب عليه السلام نيز برادرى نهاد.

تفسير القمّىـ درباره آيه «. كه از خانه هاى خودتان بخوريد، يا از خانه هاى پدرانتان، يا خانه هاى مادرانتان، يا خانه هاى برادرانتان، يا خانه هاى خواهرانتان، يا. همچنين، بر شما باكى نيست كه با هم بخوريد يا پراكنده» ـ: اين آيه، زمانى نازل شد كه پيامبر خدا به مدينه مهاجرت كرد و ميان مسلمانان مهاجر و انصار، برادرى افكند: ابو بكر و عمر را با هم برادر قرار داد، و عثمان و عبد الرحمان بن عوف را با هم، و طلحه و زبير را با هم، و سلمان و ابو ذر را با هم، و مقداد و عمّار را با هم، و امير مؤمنان را وا گذاشت. على عليه السلام از اين امر، سخت اندوهگين شد و گفت: اى پيامبر خدا! پدر و مادرم به قربانت! چرا ميان من و كسى برادرى نمى افكنى؟ پيامبر خدا فرمود: «به خدا سوگند ـ اى على ـ كه تو را جز براى خودم نگه نداشتم. آيا راضى نيستى كه من و تو برادر هم باشيم؟ تو در دنيا و آخرت، برادر منى. تو وصىّ و دستْ يار و جانشين من در ميان امّتم هستى. تو اداكننده دَين من هستى و وعده هاى مرا به انجام مى رسانى و غسل دادن مرا به عهده مى گيرى و جز تو كسى متولّى اين كار نيست. تو نسبت به من، همچون هارون نسبت به موسى هستى، با اين تفاوت كه پس از من، پيامبرى نخواهد آمد». پس امير مؤمنان، از اين سخنان، شادمان گشت. از آن پس، هر گاه پيامبر خدا، يكى از يارانش را به غزوه اى يا سريّه اى مى فرستاد، آن فرد، كليد خانه اش را به برادر دينى اش مى داد و به او مى گفت: هر چه خواستى، بردار و هر چه خواستى، بخور؛ امّا آنان، از اين كار خوددارى مى ورزيدند تا جايى كه گاه، غذا در خانه [ى شخصى كه به جنگ رفته بود]فاسد مى شد. پس خداوند، اين آيه را فرو فرستاد كه: «بر شما باكى نيست كه با هم بخوريد يا پراكنده» ؛ يعنى در صورتى كه كليدهاى خانه در اختيار شما بود، چه صاحب آن خانه حاضر باشد و چه نباشد. و نيز فرمود: «پس هر گاه به خانه ها [يى كه گفته شد]درآمديد، به خويشتن سلام كنيد» .

تفسير القمّى:در ابتداى نبوّت، حكم اين بود كه ميراث ها برپايه برادرى [ـِ دينى] باشد، نه ولادت [و خويشاوند نسبى]؛ زيرا زمانى كه پيامبر خدا به مدينه هجرت كرد، ميان مهاجران و انصار برادرى برقرار كرد، به طورى كه هر گاه مردى در مى گذشت، برادر دينى اش وارث او مى شد و دارايى ها و تمام اموال بر جا مانده اش را براى خودش بر مى داشت، نه وارثان او؛ امّا بعد از جنگ بدر، خداوند اين آيه را نازل فرمود: «پيامبر، نسبت به مؤمنان، از خود آنها سزاوارتر است و همسران او، مادران ايشان اند، و خويشاوندان، چه در ميان مؤمنان و چه در ميان مهاجران، بر طبق كتاب خدا، اولى به يكديگرند، مگر آن كه بخواهيد به دوستان [مؤمن]خود [وصيّت يا]احسانى كنيد» . بدين ترتيب، آيه اخوّت، با اين فرموده خداوند كه: «خويشاوندان، اولى به يكديگرند» ، منسوخ شد.