حدیث دربارهدارايى بسيار
الإمام الباقر عليه السلام:كانَ عَلى عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله مُؤمِنٌ فَقيرٌ شَديدُ الحاجَةِ مِن أهلِ الصُّفَّةِ ۱، وكانَ مُلازِما لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله عِندَ مَواقيتِ الصَّلاةِ كُلِّها لا يَفقِدُهُ فيشَيءٍ مِنها، وكانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَرِقُّ لَهُ ويَنظُرُ إلى حاجَتِهِ وغُربَتِهِ، فَيَقولُ: يا سَعدُ، لَو قَد جاءَني شَيءٌ لَأَغنَيتُكَ.
قالَ: فَأَبطَأَ ذلِكَ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله، فَاشتَدَّ غَمُّ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِسَعدٍ، فَعَلِمَ اللّهُ سُبحانَهُ ما دَخَلَ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِن غَمِّهِ لِسَعدٍ. فَأَهبَطَ عَلَيهِ جَبرَئيلَ عليه السلام ومَعَهُ دِرهَمانِ، فَقالَ لَهُ: يا مُحَمَّدُ، إنَّ اللّهَ قَد عَلِمَ ما قَد دَخَلَكَ مِنَ الغَمِّ لِسَعدٍ، أفَتُحِبُّ أن تُغنِيَهُ؟
فَقالَ: نَعَم.
فَقالَ لَهُ: فَهاكَ هذَينِ الدِّرهَمَينِ فَأَعطِهِما إيّاهُ ومُرهُ أن يَتَّجِرَ بِهِما.
قالَ: فَأَخَذَ ۲ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ثُمَّ خَرَجَ إلى صَلاةِ الظُّهرِ، وسَعدٌ قائِمٌ عَلى بابِ حُجُراتِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَنتَظِرُهُ، فَلَمّا رَآهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ: يا سَعدُ، أتُحسِنُ التِّجارَةَ؟
فَقالَ لَهُ سَعدٌ: وَاللّهِ ما أصبَحتُ أملِكُ مالاً أتَّجِرُ بِهِ! فَأَعطاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله الدِّرهَمَينِ، وقالَ لَهُ: اِتَّجِر بِهِما وتَصَرَّف لِرِزقِ اللّهِ. فَأَخَذَهُما سَعدٌ ومَضى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله حَتّى صَلّى مَعَهُ الظُّهرَ وَالعَصرَ، فَقالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: قُم فَاطلُبِ الرِّزقَ، فَقَد كُنتُ بِحالِكَ مُغتَمّا يا سَعدُ.
قالَ: فَأَقبَلَ سَعدٌ لا يَشتَري بِدِرهَمٍ شَيئا إلّا باعَهُ بِدِرهَمَينِ ولا يَشتَري شَيئا بِدِرهَمَينِ إلّا باعَهُ بِأَربَعَةِ دَراهِمَ، فَأَقبَلَتِ الدُّنيا عَلى سَعدٍ فَكَثُرَ مَتاعُهُ ومالُهُ وعَظُمَت تِجارَتُهُ، فَاتَّخَذَ عَلى بابِ المَسجِدِ مَوضِعا وجَلَسَ فيهِ فَجَمَعَ تِجارَتَهُ إلَيهِ، وكانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا أقامَ بِلالٌ لِلصَّلاةِ يَخرُجُ وسَعدٌ مَشغولٌ بِالدُّنيا، لَم يَتَطَهَّر ولَم يَتَهَيَّأ كَما كانَ يَفعَلُ قَبلَ أن يَتَشاغَلَ بِالدُّنيا، فَكانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله يَقولُ: يا سَعدُ، شَغَلَتكَ الدُّنيا عَنِ الصَّلاةِ! فَكانَ يَقولُ: ما أصنَعُ، اُضَيِّعُ مالي؟! هذا رَجُلٌ قَد بِعتُهُ فَاُريدُ أن أستَوفِيَ مِنهُ، وهذا رَجُلٌ قَدِ اشتَرَيتُ مِنهُ فاُريدُ أن اُوَفِّيَهُ.
قالَ: فَدَخَلَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِن أمرِ سَعدٍ غَمٌّ أشَدُّ مِن غَمِّهِ بِفَقرِهِ، فَهَبَطَ عَلَيهِ جَبرَئيلُ عليه السلام، فَقالَ: يا مُحَمَّدُ، إنَّ اللّهَ قَد عَلِمَ غَمَّكَ بِسَعدٍ، فَأَيُّما أحَبُّ إلَيكَ حالُهُ الاُولى أو حالُهُ هذِهِ؟
فَقالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله: يا جَبرَئيلُ، بَل حالُهُ الاُولى، قَد ذَهَبَت ۳ دُنياهُ بِآخِرَتِهِ.
فَقالَ لَهُ جَبرَئيلُ عليه السلام: إنَّ حُبَّ الدُّنيا وَالأَموالِ فِتنَةٌ ومَشغَلَةٌ عَنِ الآخِرَةِ، قُل لِسَعدٍ يَرُدُّ عَلَيكَ الدِّرهَمَينِ اللَّذَينِ دَفَعتَهُما إلَيهِ، فَإِنَّ أمرَهُ سَيَصيرُ إلَى الحالَةِ الَّتي كانَ عَلَيها أوَّلاً.
قالَ: فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله فَمَرَّ بِسَعدٍ، فَقالَ لَهُ: يا سَعدُ، أما تُريدُ أن تَرُدَّ عَلَيَّ الدِّرهَمَينِ اللَّذَينِ أعطَيتُكَهُما؟
فَقالَ سَعدٌ: بَلى ومِئَتَينِ.
فَقالَ لَهُ: لَستُ اُريدُ مِنكَ يا سَعدُ إلَا الدِّرهَمَينِ، فَأَعطاهُ سَعدٌ دِرهَمَينِ. قالَ: فَأَدبَرَتِ الدُّنيا عَلى سَعدٍ حَتّى ذَهَبَ ما كانَ جَمَعَ، وعادَ إلى حالِهِ الَّتي كانَ عَلَيها. ۴
امام باقر عليه السلام:در زمان پيامبر خدا، مؤمنى فقير و سخت نيازمند، در ميان صُفّه نشينان ۵ به سر مى برد. او در تمام اوقات نماز، با پيامبر خدا بود و در هيچ نمازى نبود كه با پيامبر خدا نباشد. پيامبر خدا دلش براى او مى سوخت و به نيازمندى و غربت او مى نگريست و مى فرمود: «اى سعد! اگر چيزى به دستم برسد، تو را بى نياز مى كنم».
مدّت ها گذشت و چيزى به دست پيامبر خدا نرسيد. اندوه پيامبر خدا بر سعد، شدّت گرفت. خداوند سبحان، از غم و غصّه پيامبر خدا براى سعد، آگاه شد و جبرئيل عليه السلام را با دو درهم نزد پيامبر صلى الله عليه و آله فرو فرستاد. جبرئيل به پيامبر صلى الله عليه و آله عرضه داشت: اى محمّد! خداوند از غم و غصّه تو براى سعد، آگاه شد. حال آيا دوست دارى او را بى نياز گردانى؟
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «آرى».
جبرئيل عليه السلام گفت: اين دو درهم را بگير و به او بده و دستور بده تا با آنها كاسبى كند.
پيامبر خدا درهم ها را گرفت. سپس براى نماز ظهر بيرون رفت. سعد بر درِ حجره هاى پيامبر خدا ايستاده و منتظر ايشان بود. پيامبر خدا چون او را ديد، فرمود: «اى سعد! كاسبى كردن بلدى؟».
سعد گفت: به خدا سوگند، تاكنون مالى نداشته ام كه با آن كاسبى كنم!
پيامبر صلى الله عليه و آله دو درهم را به او داد و فرمود: «با اينها كاسبى كن و [آنها را] براى به دست آوردن روزىِ خدا، به كار بينداز».
سعد آن دو درهم را گرفت و همراه پيامبر صلى الله عليه و آله رفت و نماز ظهر و عصر را با ايشان خواند. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: «برخيز و در طلب روزى باش، كه من از حال و روز تو غمناك بودم، اى سعد!».
وضع سعد، چنان شد كه هر چه به يك درهم مى خريد، به دو درهم مى فروخت و اگر به دو درهم مى خريد، به چهار درهم مى فروخت. بدين ترتيب، دنيا به سعد، رو كرد و مال و منالش بسيار شد و كسب و كارش بالا گرفت. پس در كنار درِ مسجد، دكانى زد و در آن جا نشست و در همان جا به كسب و كار پرداخت.
هر گاه بلال براى نماز، اقامه مى گفت و پيامبر خدا بيرون مى آمد، سعد، همچنان سرگرم دنيا بود و بر خلاف گذشته كه هنوز گرفتار دنيا نشده بود، ديگر نه وضويى مى ساخت و نه آماده نماز مى شد. پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمود: «اى سعد! دنيا تو را از نماز، باز داشته است!».
و او مى گفت: چه كنم؟ اموالم را ضايع كنم؟! به اين آدم، جنس فروخته ام و مى خواهم بهايش را از او بگيرم. از اين يكى، جنس خريده ام و مى خواهم پولش را بدهم.
پيامبر خدا از اين وضع سعد، ناراحت شد؛ بيشتر از وقتى كه از نادارىِ او ناراحت شده بود. در پىِ اين بود كه جبرئيل عليه السلام بر ايشان فرود آمد و گفت: اى محمّد! خداوند از اندوه تو براى سعد، آگاه شد. كدام يك را دوست تر مى دارى: حالِ اوّل او را، يا اين حالِ او را؟
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «جبرئيلا! حال اوّلِ او را [بيش تر مى پسندم]؛ چرا كه دنياى او، آخرتش را بر باد داده است».
جبرئيل عليه السلام به پيامبر صلى الله عليه و آله عرضه داشت: همانا دوستىِ دنيا و مال و منال، مايه فتنه و باز داشتن از آخرت است. به سعد بگو آن دو درهمى را كه به او دادى، به تو برگردانَد. در اين صورت، به زودى به حالى كه در ابتدا داشت، باز مى گردد.
پيامبر صلى الله عليه و آله بيرون رفت و به سعد برخورد و به او فرمود: «سعد! نمى خواهى آن دو درهمى را كه به تو دادم، به من پس بدهى؟».
سعد گفت: چرا، دويست درهم مى دهم.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «اى سعد! من بيش از دو درهم، از تو نمى خواهم».
سعد، دو درهم به پيامبر صلى الله عليه و آله داد. از آن پس، دنيا به سعد پشت كرد، به طورى كه هر چه گرد آورده بود، از ميان رفت و او به حال و روز اوّلش باز گشت.
۱.أهلُ الصُّفَّة: هم فقراء المهاجرين، ومن لم يكُن له منهم منزل يسكنه، فكانوا يأوُون إلى مَوضعٍ مُظَلَّل في مسجد المدينة يسكنونه (النهاية: ج 3 ص 37 «صفف»).
۲.في بحار الأنوار: «فأخذهما»، وهو الأنسب.
۳.في المصدر: «أذهَبَت»، والتصويب من بحار الأنوار.
۴.الكافي: ج 5 ص 312 ح 38 عن أبي بصير، بحار الأنوار: ج 22 ص 122 ح 92.
۵.. صُفّه نشينان، مهاجران تهى دستى بودند كه منزلى براى سكونت نداشتند و از اين رو، در سايه گاهى از مسجد مدينه، زندگى مى كردند.